opgave 1Zonnebloemen
Zonnebloemen zijn snelgroeiende planten die vaak worden gebruikt voor de productie van
olie. Om zicht te krijgen op het groeiproces van zonnebloemen, worden regelmatig
metingen gedaan. Bij een experiment is van een zonnebloem gedurende twintig weken elke
week de lengte gemeten. Het resultaat van deze metingen is hieronder in figuur 1 met
stippen weergegeven.
In figuur 1 zie je ook een globale grafiek, die de groei van de zonnebloem goed benadert.
Bij die grafiek hoort de volgende formule:
L(
t)
vanaf het begin van de metingen.
In figuur 1 kun je zien dat de grafiek van L nadert naar een grenswaarde. Verder verloopt de
groei volgens de formule van L in het begin bij benadering exponentieel. Dit noemen we de
exponentiële fase. Deze exponentiële fase duurt tot L de helft van zijn grenswaarde bereikt
heeft.
13p
Bereken de groeifactor per week voor de eerste week.
25p
Bereken tot welke waarde van
t de exponentiële fase duurt.
De lengte van een zonnebloem kan ook goed beschreven worden met een recurrente
betrekking. Deze recurrente betrekking voor de lengte Ht van de zonnebloem ziet er als
volgt uit:
Ht = Ht−1 + 0,64
⋅ H
1
, met
H0 = 2 en
t de tijd in weken.
34p
Bereken hoe groot het verschil is tussen beide uitkomsten voor
t = 9.
Bij de recurrente betrekking kunnen we een webgrafiek tekenen. De grafiek die je daarvoor
nodig hebt, staat in figuur 2. Deze figuur is ook vergroot afgedrukt op de uitwerkbijlage.
figuur 2
De formule die bij deze grafiek hoort, is van de vorm y = ax2 + bx. De waarden van a en b
kunnen worden berekend met behulp van de recurrente betrekking voor Ht.
43p
Bereken de waarden van
a en
b.
Na 8 weken is de zonnebloem 90 cm lang.
55puitwerkbijlage
Teken in de figuur op de uitwerkbijlage de webgrafiek vanaf
t = 8. Gebruik deze
webgrafiek om te bepalen hoeveel weken later de lengte van de zonnebloem voor het eerst
meer dan 3 meter is.
opgave 2Macht
Sinds 1 mei 2004 bestaat de Europese Unie uit 25 landen. In de Raad van Ministers heeft
elk land één zetel. In deze raad worden veel beslissingen genomen. Daarbij heeft niet elk
land evenveel stemmen. Zo heeft Frankrijk 29 stemmen, Nederland 13 stemmen en
Denemarken 7 stemmen. Op deze wijze beschikken de 25 landen samen over 321 stemmen.
Een land stemt óf voor óf tegen en kan zich dus niet van stemming onthouden of met een
deel van zijn stemmen vóór en een ander deel tegen stemmen.
Vaak worden beslissingen genomen bij meerderheid van stemmen. Dat betekent dat een
voorstel alleen wordt aangenomen als meer dan de helft van de stemmen voor dat voorstel
is. Dan kan het gebeuren dat de stemmen van Nederland de doorslag geven bij het wel of
niet aannemen van een voorstel. Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer van de overige
landen 152 stemmen voor zijn en 156 stemmen tegen.
63p
Bereken bij welke aantallen voorstemmen van de overige landen de stemmen van Nederland
de doorslag geven om een meerderheid voor een voorstel te krijgen.
Bij een stemming kan dus één van de partijen soms de doorslag geven. Hoeveel invloed een
partij bij de stemming heeft, geven we aan met de machtsindex (mi).
Aan de hand van een voorbeeld laten we zien hoe je die kunt uitrekenen.
We gaan uit van drie partijen A, B en C. Partij A heeft 6 stemmen, partij B heeft 4 stemmen
en partij C heeft 3 stemmen. Zij beslissen over een voorstel bij meerderheid van stemmen.
Eén van de mogelijkheden is de volgende: A stemt voor, B stemt voor en C stemt tegen.
Deze mogelijkheid noteren we met (V,V,T).
We gaan nu de machtsindex van één van deze partijen, partij B, berekenen. Daarvoor kijken
we alleen naar de mogelijkheden waarbij deze partij voor stemt. Dat levert de volgende
mogelijkheden op:
Omdat de partijen samen 13 stemmen hebben, zijn er minstens 7 stemmen nodig voor een
meerderheid. Bij de mogelijkheden I, II en III is er een meerderheid voor het voorstel.
Bij de mogelijkheden II en III zijn de 4 voorstemmen van B onmisbaar om een meerderheid
te realiseren.
Bij mogelijkheid I zou die meerderheid ook behaald zijn als B niet voor zou stemmen.
Bij mogelijkheid IV is er geen meerderheid.
Omdat de stemmen van B bij 2 van de 4 mogelijkheden doorslaggevend zijn, zeggen we:
de machtsindex van B 
We gebruiken dus de volgende definitie van de machtsindex (mi) van een partij:
aantal mogelijkheden waarbij de voorstemmen van die partij doorslaggevend zijn voor de meerderheid
mi =
totaal aantal mogelijkheden waarbij die partij voorstemt
Wanneer er sprake is van vier partijen, zijn er meer mogelijkheden. We nemen de volgende
situatie: partij A heeft 7 stemmen, partij B heeft 4 stemmen, partij C heeft 4 stemmen en
partij D heeft 2 stemmen.
Ook nu beslissen de partijen bij meerderheid van stemmen.
76p
Bereken de machtsindex van
A in deze nieuwe situatie.
De verdeling van de stemmen kan tot vreemde situaties leiden wanneer er één partij is met
weinig stemmen.
Er zijn 3 partijen. Partij A heeft 6 stemmen, partij B 4 stemmen en partij C slechts 1 stem.
De partijen B en C stellen nu een nieuwe verdeling voor waarbij A en B elk 5 stemmen
hebben en C nog steeds 1 stem. Het aantal stemmen van C is dan weliswaar niet groter
geworden, maar de machtsverhoudingen zijn wel veranderd.
86p
Toon dit aan door in beide situaties de machtsindex van elk van de drie partijen te
berekenen.
We nemen nu een situatie met vijf partijen A, B, C, D en E.
Partij A heeft 3 stemmen en de overige partijen hebben elk 1 stem.
96p
Onderzoek of de machtsindex van
A meer dan drie maal zo groot is als de machtsindex
van B.
opgave 3De wet van Benford
In 1881 ontdekte Simon Newcomb een bijzondere eigenschap van sommige reeksen getallen. Hij keek steeds naar het begincijfer van de getallen in zo’n reeks en constateerde dat daarbij lage begincijfers veel vaker voorkomen dan hoge begincijfers. Een voorbeeld van zo’n reeks getallen zijn de beurskoersen die elke dag in de krant verschijnen. De lijst met beurskoersen van vrijdag 10 september 2004 begon met de getallen: 17,75 9,15 5,30 28,07 11,02 6,66 39,67 18,73 1,59 1,53 24,29 41,00 20,37 42,31 6,32 5,03 26,08 19,33 10,77 19,39 50,15 1,54 21,86 13,64 Je kunt hier bijvoorbeeld zien dat bij deze reeks getallen het begincijfer 1 veel vaker voorkomt dan het begincijfer 6 (tien keer tegen twee keer). In 1938 deed Frank Benford uitgebreid onderzoek naar dit verschijnsel. Hij bekeek onder andere de wateroppervlakte van een groot aantal rivieren. Het resultaat van zijn onderzoek vind je in tabel 2. tabel 2 wateroppervlakte van rivieren begincijfer 1 2 3 4 5 frequentie 104 55 36 38 24 29 18 14 17 Je ziet dat lage begincijfers vaker voorkomen dan hoge.
→ Bereken in hoeveel procent van de waarnemingen in tabel 2 het begincijfer 1, 2 of 3 is. Het blijkt dat dit verschijnsel bij veel reeksen van getallen optreedt, bijvoorbeeld ook bij de lengte van rivieren of bij inwoneraantallen van gemeenten. Benford heeft een formule opgesteld waarmee je in dergelijke situaties de relatieve frequentie van de verschillende begincijfers kunt benaderen. Deze formule, die bekend staat als de wet van Benford , ziet er als volgt uit: F ( n ) = 100 ⋅ log ⎜ ⎟ In deze formule is F ( n ) het percentage getallen met het begincijfer n ( n = 1, 2, 3, …, 9). Bij getallenreeksen die voldoen aan de wet van Benford zal bijvoorbeeld ongeveer 17,6% van de getallen met het cijfer 2 beginnen, want F (2) = 100 ⋅ log ( 3/2 ) ≈ 17,6 . En in ongeveer 60,2% van de gevallen zal het begincijfer 1, 2 of 3 zijn, want F (1) + F (2) + F (3) ≈ 60,2. Benford heeft aangetoond dat ook de oneindige rij opeenvolgende machten van het getal 2, de rij 1, 2, 4, 8, 16, … , voldoet aan deze wet. Maar het is de vraag of de wet van Benford ook geldt wanneer je je beperkt tot een beginstuk van deze rij. Om dat na te gaan, tellen we hoe vaak de cijfers 1, 2 of 3 als begincijfer voorkomen bij de eerste twaalf getallen uit deze rij.
→ Onderzoek of het percentage getallen met begincijfer 1, 2 of 3 bij deze twaalf getallen in overeenstemming is met de wet van Benford. De getallen die voorkomen in een groot financieel overzicht, voldoen meestal bij benadering aan de wet van Benford. Accountants maken daar tegenwoordig vaak gebruik van om mogelijke fraude bij het opstellen van dergelijke overzichten op te sporen. Zij gaan er daarbij van uit dat het bewust manipuleren van getallen door fraudeurs een andere verdeling van begincijfers oplevert dan de wet van Benford voorspelt. Als bijvoorbeeld 7% van de getallen in een financieel overzicht met het cijfer 9 begint, zal men dit overzicht vrijwel zeker nader onderzoeken. Immers: F (9) ≈ 4,6 en het geconstateerde percentage is ongeveer anderhalf keer zo veel. Bij het accountantskantoor Levrek & Partners hanteert men als vuistregel: er wordt nader onderzoek verricht als het waargenomen aantal getallen met begincijfer 8 meer dan 10% afwijkt van het door de wet van Benford voorspelde aantal.
opgave 4Bevallen
Uitgerekende datum
In het ‘Moeders voor moeders babyboek’ staat dat 75% van de zwangere vrouwen bevalt
tussen 14 dagen vóór en 14 dagen na de uitgerekende datum. Bij het bepalen van deze
uitgerekende datum gaat men uit van een zwangerschap van 40 weken, dus 280 dagen.
De zwangerschapsduur is bij benadering normaal verdeeld met een gemiddelde van
280 dagen.
Met behulp van deze gegevens kun je berekenen dat de bijbehorende standaardafwijking,
afgerond op één decimaal, gelijk is aan 12,2 dagen.
In 2002 vonden er in Nederland 199 205 bevallingen plaats. Van een aantal van deze
bevallingen duurde de zwangerschap minder dan 36 weken.
134p
Bereken bij hoeveel bevallingen dit het geval was.
De standaardafwijking kan nauwkeuriger bepaald worden.
144p
Bereken deze standaardafwijking in twee decimalen nauwkeurig.
Jongen of meisje
Volgens een krantenartikel uit 2000 waarvan hieronder twee fragmenten zijn opgenomen, is
hevige zwangerschapsmisselijkheid een voorteken dat er een meisje op komst is. Althans,
dat beweren Zweedse epidemiologen.
Veel braken? Dan is er een meisje op komst!Hevige misselijkheid en veel braken in de eerste drie maanden van de zwangerschap zijn er
voortekenen van dat er een dochter op komst is. Dit melden vijf Zweedse epidemiologen in
het internationale medische tijdschrift The Lancet.
…
Onder alle ruim één miljoen kinderen die tussen 1987 en 1995 in Zweden werden geboren,
lag de verhouding jongens/meisjes op 51,4/48,6. De onderzoekers ontdekten dat bij de bijna
zesduizend moeders die wegens hevige zwangerschapsmisselijkheid werden opgenomen, die
verhouding 44,3/55,7 was.
Op grond van dit onderzoek veronderstellen we het volgende: de kans dat een vrouw die
wegens zwangerschapsmisselijkheid in het ziekenhuis wordt opgenomen een jongen krijgt,
is 0,443.
Drie vrouwen zijn in het ziekenhuis opgenomen wegens zwangerschapsmisselijkheid.
154p
Bereken de kans dat de drie baby’s die uit deze zwangerschappen geboren worden van
hetzelfde geslacht zijn.
De epidemiologen waren voorzichtiger met hun conclusie dan de schrijvers van het
krantenartikel. Zij concludeerden op grond van het onderzoek dat de kans op een jongen bij
een zwangerschap met hevige misselijkheid kleiner is dan 0,514. Bij een significantieniveau
van 1% is deze conclusie gerechtvaardigd door de geconstateerde verhouding 44,3/55,7 bij
een steekproefomvang van ongeveer 6000.
Het is maar de vraag of dezelfde conclusie ook gerechtvaardigd zou zijn als de
jongens/meisjes-verhouding 44,3/55,7 bij een steekproefomvang van 600 was opgetreden,
dus als men 266 jongens had geteld in een steekproef van 600 kinderen.
165p
Onderzoek of de epidemiologen in dat geval dezelfde conclusie hadden mogen trekken.
Gebruik ook hier een significantieniveau van 1%.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 5Clavarin
Apotheker Veelman verkoopt het medicijn Clavarin. Dit medicijn wordt in strippen van
10 tabletten op de markt gebracht.
Veelman koopt enkele keren per jaar een gelijk aantal strippen bij de fabrikant. De prijs p,
die Veelman per strip moet betalen, hangt af van het aantal bestelde strippen. Er geldt de
formule:
p = 3 – 0,0002q
In deze formule is p de prijs per strip in euro’s en q de bestelgrootte, het aantal strippen dat
Veelman elke keer koopt. Een bestelling mag niet groter zijn dan 6000 strippen.
Behalve de prijs voor de strippen heeft Veelman nog andere kosten:
• Voor elke bestelling betaalt Veelman 100 euro aan de fabrikant voor de afhandelingskosten.
• De voorraadkosten voor Veelman zijn 0,20 euro per strip per jaar.
Veelman verkoopt elk jaar 30 000 strippen Clavarin aan zijn klanten. De verkoop ligt het
hele jaar door op hetzelfde niveau.
De prijs per strip is zo laag mogelijk bij een bestelgrootte van 6000 strippen. Daarom
bestelde Veelman tot nu toe 5 keer per jaar 6000 strippen. Hij vraagt zich nu af of het
voordeliger is om 6 maal per jaar een bestelling ter grootte van 5000 strippen te plaatsen.
175p
Onderzoek of het voor Veelman voordeliger is om van een bestelgrootte van 6000 strippen
over te gaan op een bestelgrootte van 5000 strippen.
Het aantal bestellingen dat Veelman per jaar doet, noemen we n. Omdat Veelman per jaar
30 000 strippen afneemt, geldt voor het aantal strippen q dat hij per keer bestelt:
q 
We vatten de verschillende kostenposten voor Veelman samen:
• inkoopkosten: per strip 3 – 0,0002q euro;
• afhandelingskosten: 100 euro per bestelling;
• voorraadkosten: per strip 0,20 euro per jaar.
Veelman verkoopt Clavarin aan zijn klanten voor 4,50 euro per strip. De jaarlijkse
opbrengst hiervan is dus 30 000 ⋅ 4,50 = 135 000 euro.
We kunnen de inkoopkosten voor de strippen uitdrukken in n. Per strip zijn deze
inkoopkosten gelijk aan 3
− 0,0002
3
.
De inkoopkosten per jaar voor alle 30 000 strippen zijn dan 90000
.
Zo kunnen we ook de andere kostenposten uitdrukken in n. Dat levert de volgende formule
op voor de winst W (in euro’s), die Veelman jaarlijks heeft op de verkoop van de
30 000 strippen:
W = 45000
−100
n 
(
n ≥ 5)
185p
Toon de juistheid van deze formule aan.
Als je de grafiek van
y = 45000
−100
x 
tekent, zie je dat deze grafiek dalend is.
Veelman kan dus het beste zo weinig mogelijk bestellingen per jaar doen om een zo groot
mogelijke winst te realiseren.
Dat de grafiek van y dalend is, kun je ook nagaan met behulp van de afgeleide van y.
194p
Stel een formule voor de afgeleide van
y op en toon met behulp van deze afgeleide aan dat
de grafiek van y dalend is.
