bronnen

Eindexamen biologie havo 2002, tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Het vrouwtje van Bakkum

Van 1980 tot 1993 werd in de duinen bij Bakkum een zwarte specht (Dryocopus martius)
gevolgd. Dit was een vrouwtje, het ’vrouwtje van Bakkum’.
Het onderzoek leverde veel kennis op over het leven van deze vogelsoort. Zwarte spechten
bezetten in oude bossen een territorium van minimaal 5 km2. Ze leven van insecten die ze
uit de spleten in de bast van de dennen halen. Ze slapen in abelen (zilverpopulieren). In de
vrij zachte stam van zo’n abeel wordt een gat uitgehakt, dat als slaap- en nestholte dient.
Het vrouwtje van Bakkum deelde lange tijd een slaapboom met een groene specht (Picus
viridis) en een grote bonte specht (Dendrocopos major). Deze vogels eten allemaal
insecten.
Uit het onderzoek bleek verder dat de volgorde waarin ze gingen slapen vastlag: eerst de
groene specht, dan de zwarte specht en tenslotte de grote bonte specht. Als de groene specht
toch eens laat arriveerde werd de vogel flink afgetuigd door de grotere zwarte specht. Na
enige tijd kwam de groene specht altijd eerder naar de slaapboom dan de zwarte specht.
Bron: Bewogen kustlandschappen, Roos R, 60-63
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
Bron: Elseviers Gids van de Europese Vogels, tweede druk, H Heinzel e.a.1975, 192-194
12p
- Tot hoeveel soorten horen de in de tekst genoemde spechten?
- En tot hoeveel genera (geslachten)?
Over de grootte van het territorium van de zwarte specht worden drie beweringen gedaan:
Bewering 1: de zwarte specht heeft zo’n groot territorium om aan voldoende voedsel te
komen;
Bewering 2: de zwarte specht heeft zo’n groot territorium nodig omdat hij zeldzaam is in de
duinen;
Bewering 3: sterke vogels bezitten altijd grote territoria.
22p
Welke bewering is juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3
De groene specht leerde op tijd bij de slaapboom aan te komen.
32p
Met welke term wordt dit type leergedrag aangeduid?
A conditionering
B gewenning
C inprenting
D inzicht
De grote bonte specht is, anders dan zijn naam doet vermoeden, veel kleiner dan de groene
en de zwarte specht.
41p
Leg aan de hand van afbeelding 1 uit waardoor de zwarte specht bij de slaapboom wel
agressief gedrag vertoont ten opzichte van de groene specht maar niet ten opzichte van de
grote bonte specht, als die gelijktijdig bij de slaapboom aankomt.
Het vrouwtje van Bakkum werd regelmatig lastiggevallen door kauwtjes, die probeerden
haar nestholte in te nemen. Jaarlijks werden enkele van haar jongen uit het nest geroofd
door een boommarter.
Tussen organismen komen verschillende relaties voor zoals bijvoorbeeld commensalisme,
competitie, mutualisme, parasitisme en predatie.
52p
- Met welke van de genoemde termen geeft men de relatie aan tussen deze kauwtjes en de
zwarte specht?
- En met welke term geeft men de relatie aan tussen de boommarter en de jongen van de
zwarte specht?

opgave 2Metromuggen in Londen

Muggen van de soort Culex pipiens raakten honderd jaar geleden, bij de aanleg van de
metro in Londen, ingesloten. Voor deze muggen zijn vogels de natuurlijke gastheer. Vogels
zijn er echter niet veel in de metrotunnels; muizen en ratten daarentegen wel. Deze
metromuggen zijn in relatief korte tijd geëvolueerd tot een soort, die zich voedt met het
bloed van muizen en ratten. De omstandigheden in de metrogangen zijn gunstig voor de
muggen. De temperatuur is er relatief hoog en er zijn waterplassen.
De metromuggen zijn vrijwel niet meer in staat om nog te paren met de oorspronkelijke
soort Culex pipiens.
Bewerkt naar: Volkskrant, 5-9-1998
61p
- Kun je, uitsluitend op grond van het feit dat de metromuggen een andere gastheer hebben
dan Culex pipiens, concluderen dat het om verschillende soorten gaat, zoals in het
krantenbericht is vermeld?
- Leg je antwoord uit.
71p
Leg uit waardoor een relatief hoge temperatuur een snelle ontwikkeling van de muggen
bevordert.
83p
Leg uit dat een snelle voortplanting kan leiden tot een evolutie in een relatief korte tijd.
De muggen in het Londense metrostelsel zetten hun eitjes in het water af. De larven die uit
deze eitjes komen, leven in het water. Door gebrek aan licht kan de voedselketen waar deze
larven deel van uitmaken, hier niet met producenten beginnen.
92p
Waarmee zal de voedselketen, waar de muggenlarven deel van uitmaken, beginnen?
A met binnendringend regenwater en CO2
B met bloed van metroreizigers
C met organisch afval
D met uit het beton vrijkomende zouten

opgave 3Behandeling van prostaatklachten

Sommige oudere mannen hebben plasproblemen. Deze problemen worden dikwijls
veroorzaakt door een vergrote prostaat. Operatief verwijderen van (een deel van) de
prostaat was tot voor kort in zo'n geval de enige oplossing.
Er bestaan tegenwoordig andere behandelingsmethoden. Eén daarvan is thermotherapie.
Met thermotherapie wordt prostaatweefsel verhit via een in de urinebuis gebrachte katheter
die microgolven uitzendt. Thermotherapie gebeurt poliklinisch onder plaatselijke verdoving
en duurt een uur.
Na operatief verwijderen is er een verbetering van de plasstraalkracht van 150 procent tegen
75 procent na thermotherapie. Na operatief verwijderen zegt één op de drie patiënten
problemen te hebben met de erectie en de meeste patiënten hebben geen normale zaadlozing
meer. Bij thermotherapie heeft 17 procent problemen met de erectie en meldt ongeveer 30
procent geen normale zaadlozing meer te hebben.
Bron: Volkskrant, mei 1998
102p
112p
121p
Zijn in afbeelding 2 primaire
geslachtskenmerken weergegeven? En
secundaire?
A alleen primaire geslachtskenmerken
B alleen secundaire geslachtskenmerken
C zowel primaire als secundaire
geslachtskenmerken
- Noem een functie van de zaadblaasjes.
- Noem een functie van de bijballen.
Leg uit waardoor een vergrote prostaat kan
leiden tot plasproblemen.
figuur bij de opgave
Thermotherapie gebeurt onder plaatselijke verdoving. Bij plaatselijke verdoving wordt een
stof ingespoten die de activiteit van een bepaald type cellen beïnvloedt, waardoor een deel
van het lichaam verdoofd wordt.
132p
Op welk type cellen werkt deze stof in?
A blaasslijmvliescellen
B blaasspiercellen
C prostaatkliercellen
D sensorische zenuwcellen
Er zijn klieren die hun product via een afvoerbuisje afgeven. Een voorbeeld daarvan is een
speekselklier. Er zijn ook klieren die geen afvoerbuisje hebben. Dit zijn de hormoonklieren,
die hun product rechtstreeks afgeven aan het bloed. Een voorbeeld daarvan is de schildklier.
Er zijn ook gemengde klieren zoals de alvleesklier. Deze produceert hormonen en daarnaast
worden verteringssappen aan de darm afgegeven. Ook de prostaat is een klier.
142p
Met welke klier komt de prostaat het meest overeen?
A met de alvleesklier
B met de schildklier
C met een speekselklier
Tijdens een erectie wordt de penis hard, doordat de hoeveelheid bloed in de penis toeneemt.
Dit komt door verandering in de diameter van bloedvaten van de penis.
152p
Welke veranderingen veroorzaken de erectie?
A Slagadertjes worden nauwer, adertjes worden wijder.
B Slagadertjes worden wijder, adertjes worden nauwer.
C Zowel slagadertjes als adertjes worden nauwer.
D Zowel slagadertjes als adertjes worden wijder.

opgave 4Klassieke biotechnologie

Al heel lang worden biotechnologische processen gebruikt bij de voedselbereiding.
Het is vrij gemakkelijk om deze processen op kleine schaal toe te passen. Je vult
bijvoorbeeld een fles met druivensap en voegt er wat gist aan toe. Daarna sluit je de fles af
met een waterslot. Hierdoor gaat gas wel naar buiten, maar niet naar binnen
(zie afbeelding 3). Zo verloopt de gisting onder anaërobe omstandigheden (fase 1).
Daarna verwijder je het waterslot. Nu kan er lucht de fles in. In die lucht bevinden zich
azijnzuurbacteriën. Azijnzuurbacteriën zetten met behulp van zuurstof een door de
gistcellen geproduceerde afvalstof om in azijnzuur (fase 2).
figuur bij de opgave
Bron: Thuis gemaakte landwijnen en bieren, Herman Wijnhuis, 1979, 19
162p
Verandert de massa van de inhoud van de fles tijdens fase 1? Zo ja, hoe verandert de
massa?
A ja, de massa neemt af
B ja, de massa neemt toe
C nee, de massa verandert niet
171p
Welke stof wordt geproduceerd door de gistcellen en vervolgens gebruikt door
azijnzuurbacteriën?
182p
- Stijgt of daalt de pH tijdens fase 2, of blijft hij gelijk?
- Leg je antwoord uit.
192p
Tot welke van de volgende groepen worden gistcellen gerekend?
A consumenten
B predatoren
C producenten
D reducenten

opgave 5Een nieuwe diersoort

In 1995 ontdekten de Deense biologen Peter Funch en Reinhardt Kristensen een nieuwe diersoort die zij bij geen enkele diergroep konden onderbrengen. Ze gaven deze de naam Symbion pandora . Het diertje leeft op de monddelen van een Noorse kreeft ( Nephrops norvegicus ) en voedt zich met deeltjes die…

In 1995 ontdekten de Deense biologen Peter Funch en Reinhardt Kristensen een nieuwe diersoort die zij bij geen enkele diergroep konden onderbrengen. Ze gaven deze de naam Symbion pandora . Het diertje leeft op de monddelen van een Noorse kreeft ( Nephrops norvegicus ) en voedt zich met deeltjes die overblijven als de kreeft zijn voedsel naar binnen werkt. Om de voeding op te nemen en te verwerken ontwikkelt het dier een voedingsstructuur. afbeelding 4 bron: Symbion pandora. Stamboom van een pas ontdekt diertje, Birgitta Winnepenninckx en Thierry Backeljau, Natuur & Techniek 2 (99), 58-67

Symbion pandora kan zich, afhankelijk van de milieuomstandigheden, zowel geslachtelijk (seksueel) als ongeslachtelijk (aseksueel) voortplanten (zie afbeelding 4).
Onder welke milieuomstandigheden, gelijkblijvende of wisselende, biedt geslachtelijke voortplanting dan wel ongeslachtelijke voortplanting meer voordeel voor Symbion pandora ? gelijkblijvende milieuomstandigheden wisselende milieuomstandigheden A geslachtelijk geslachtelijk B geslachtelijk…

Onder welke milieuomstandigheden, gelijkblijvende of wisselende, biedt geslachtelijke voortplanting dan wel ongeslachtelijke voortplanting meer voordeel voor Symbion pandora ? gelijkblijvende milieuomstandigheden wisselende milieuomstandigheden A geslachtelijk geslachtelijk B geslachtelijk ongeslachtelijk C ongeslachtelijk geslachtelijk D ongeslachtelijk ongeslachtelijk Symbion pandora produceert twee typen larven: de pandoralarve en de chordoïdlarve. De pandoralarve ontstaat na ongeslachtelijke voortplanting en is diploïd.

→ - Geldt ook voor de chordoïdlarve dat deze diploïd is? - Leg je antwoord uit. Symbion pandora is zo speciaal dat hij in een aparte hoofdafdeling is geplaatst. Om te onderzoeken met welke andere diergroep het dier verwant is of met welke diergroep het een gemeenschappelijke voorouder heeft,…

→ - Geldt ook voor de chordoïdlarve dat deze diploïd is? - Leg je antwoord uit. Symbion pandora is zo speciaal dat hij in een aparte hoofdafdeling is geplaatst. Om te onderzoeken met welke andere diergroep het dier verwant is of met welke diergroep het een gemeenschappelijke voorouder heeft, onderzoekt men het DNA.

Wat onderzoekt men van het DNA om verwantschap te bepalen? A de basenvolgorde in DNA-moleculen B de lengte van DNA-moleculen C het aantal DNA-moleculen per cel

opgave 6Kinkhoest

In 1996 was het aantal gevallen van kinkhoest in Nederland relatief hoog. Kinkhoest is een
infectieziekte van de luchtwegen die door aanhoesten wordt overgebracht. De verwekkers
zijn de bacteriën Bordetella pertussis en Bordetella parapertussis. Kinderen zijn na
vaccinatie 10 tot 15 jaar immuun tegen de ziekteverwekker.
Er werden drie hypothesen bedacht om de toename van het aantal kinkhoestgevallen in
1996 te verklaren.
hypothese 1: Het vaccin werkt niet meer zo goed.
hypothese 2: Er zijn kwaadaardiger bacteriën in omloop dan voorheen.
hypothese 3: Huisartsen letten beter op en stellen vaker de diagnose kinkhoest.
Kinderen worden na kinkhoestvaccinatie immuun voor kinkhoest en kinderen die kinkhoest
doormaken, zijn daarna ook immuun.
232p
Leg uit waardoor in beide gevallen dezelfde immuniteit voor kinkhoest wordt ontwikkeld.
242p
- Beschrijf een mogelijke proefopzet van een experiment om hypothese 2 te toetsen. Ga
ervan uit dat de onderzoekers de beschikking hebben over een buis met kinkhoestbacteriën
uit 1996 en een buis met kinkhoestbacteriën uit 1990. Ga uit van een groot aantal
proefdieren van één soort die onder gelijke omstandigheden worden gehouden en die even
gevoelig voor kinkhoest zijn als de mens.
- Geef aan bij welke resultaten hypothese 2 moet worden verworpen.

opgave 7Mestvijvers

In Nederland is sprake van een mestoverschot. Om dat probleem op te lossen heeft een
aantal boeren besloten een algenkwekerij te beginnen. In die kwekerij wordt dunne
varkensmest gebruikt om algen te laten groeien. Varkensmest bestaat uit anorganische en
organische stoffen. Men zorgt ervoor dat het mengsel van water en varkensmest blijft
stromen. Als na verloop van tijd de algen voldoende ontwikkeld zijn, wordt de algenmassa
gescheiden van het water. De groene brij die in het filter achterblijft wordt gedroogd en
vermalen tot poeder.
Dit poeder bevat eiwitrijke verbindingen en vitaminen. Het is geschikt voor de verwerking
in veevoer, levensmiddelen en vitaminepillen. Wanneer de geoogste algen weer gebruikt
worden als veevoer voor de varkens, is er binnen een bedrijf een complete kringloop van
stikstof.
Bewerkt naar: De Volkskrant 26-6-98; HP/De Tijd 2-10-98
251p
- Wanneer alle mest van eigen varkens in een mestvijver wordt omgezet en geen andere
stoffen of mest worden toegevoegd, is het dan mogelijk om al het benodigde voer voor
eigen varkens weer uit de mestvijver te betrekken?
- Leg je antwoord uit.
Het gebruik van plastic mestvijvers voorkomt dat ureum in het milieu terecht komt. Een
hoge concentratie ureum in het milieu is schadelijk. In de mestvijver wordt ureum omgezet
in andere stikstofverbindingen met als laatste een stikstofverbinding die door algen kan
worden gebruikt bij de opbouw. In afbeelding 5 is een schema van zo’n kringloop van
bepaalde stikstofverbindingen weergegeven, zoals die voorkomt binnen een dergelijk
bedrijf.
afbeelding5
ureum mestvijver algen
262p
Neem dit schema over op je antwoordblad en vul vijf namen van stikstofverbindingen op de
juiste plaats in.
De aangelengde varkensmest in de mestvijver wordt rondgepompt en daardoor belucht. Om
duidelijk te maken waarom het belangrijk is dat dit mengsel belucht wordt, formuleren
leerlingen twee stellingen:
Stelling 1: 's Nachts dient het mengsel belucht te worden om de bacteriën, die de organische
meststoffen omzetten in anorganische meststoffen, zo optimaal mogelijk van zuurstof te
voorzien.
Stelling 2: Overdag dient het mengsel belucht te worden om de algen van voldoende CO2 te
voorzien. Immers hoe meer CO2 de algen opnemen hoe meer ze produceren.
272p
Welke stelling is of welke stellingen zijn juist?
A Beide stellingen zijn juist
B Alleen stelling 1 is juist
C Alleen stelling 2 is juist
D Beide stellingen zijn onjuist
Naast beluchting zijn in Nederland ook andere abiotische factoren van invloed op de
efficiëntie van mestvijvers. Een aantal abiotische factoren zijn: temperatuur, licht, bodem
en pH.
281p
Welke van deze factoren zijn van invloed op de enzymwerking van de bacteriën in deze
mestvijver?

opgave 8Gentherapie

tekst 1 Een biotechnologiebedrijf in de USA dat zich bezighoudt met humane gentherapie,
kan genen leveren die actief zijn op plaatsen waar nieuwe bloedvaatjes nodig zijn.
Een patiënt bij wie het vaatstelsel in de benen onder de knieën bijna volledig was
vernietigd, is met succes behandeld. Door de gentherapie is in zijn benen het
aanmaken van nieuwe vertakkingen van bloedvaten gestimuleerd. Inmiddels zijn
tientallen patiënten met succes behandeld.
Men hoopt dat de nieuwe techniek ook goed uitpakt bij patiënten na een hartinfarct.
Bij deze patiënten sterft een deel van het hart af als gevolg van dichtgeslibde
bloedvaten. Men hoopt de groei van nieuwe bloedvaten rond die vaten te kunnen
stimuleren.
De techniek is uitgeprobeerd bij varkens en de resultaten waren verbijsterend. De
varkens ondergingen een open hartoperatie waarbij een slagadertje van het hart
werd afgeklemd. Na een periode van drie weken werden de varkens sloom en
wilden niet meer lopen op een rolband. Vervolgens kreeg een groep van deze
varkens een hartinjectie met het nieuwe gen. Na drie tot vijf weken konden deze
dieren de rolband weer aan. Analyse van de bloedstroom in het hart toonde aan dat
deze compleet hersteld was en dat een netwerk van nieuwe bloedvaten was
aangelegd rondom de kunstmatige blokkade van het afgeklemde hartbloedvat.
Bron: NVOX, nr. 6, juni 1999
Drie technieken zijn:
1 Het maken van een karyogram voor erfelijkheidsadvisering;
2 Produceren van insuline met behulp van bacteriën;
3 Produceren van yoghurt.
292p
Welke van deze technieken zijn voorbeelden van biotechnologie?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D 1 en 2
E 1 en 3
F 2 en 3
De gentherapie is uitgetest in een onderzoek met varkens. Bij dit onderzoek werd ook
gebruikgemaakt van een controlegroep varkens.
302p
Welke van onderstaande groepen varkens kan het beste als controlegroep dienen bij het
testen van de gentherapie?
A Een groep varkens die geen behandeling heeft ondergaan.
B Een groep varkens waarbij wel een slagadertje werd afgeklemd, maar die niet verder werd
behandeld.
C Een groep varkens waarbij wel een slagadertje werd afgeklemd en die vervolgens een
hartinjectie kreeg met water.
D Een groep varkens waarbij wel een slagadertje werd afgeklemd en die vervolgens een
hartinjectie kreeg met een fysiologische zoutoplossing.
Bij de hartinjectie worden genen geïnjecteerd. Deze genen moeten op een bepaalde plaats
terechtkomen om effect te hebben.
312p
Welke plaats is dit?
A in cellen in de hartwand
B in de boezem- of kamerholte
C in het bloedplasma
D in rode bloedcellen

opgave 9Hydrostatisch model van de bloedsomloop

Bij het oefenen van technisch-instrumentele vaardigheden houden twee leerlingen zich
bezig met een opstelling om de stroming in het bloedvatenstelsel te bestuderen. Ze willen
onderzoeken hoe een schoksgewijze uitstroom van het bloed uit het hart wordt omgezet in
een continue stroom van bloed door de bloedvaten.
Zij bouwen een opstelling zoals is getekend in afbeelding 6.
figuur bij de opgave
Bron: Bernards en Bouman, Fysiologie van de mens, 1974, 22
322p
In de opstelling zijn twee kleppen opgenomen, klep 1 en klep 2. Met welke kleppen in de
bloedsomloop komen deze kleppen overeen?
A klep 1 met de kleppen in de aders en klep 2 met de kleppen tussen boezem(s) en kamer(s)
B klep 1 met de kleppen tussen boezem(s) en kamer(s) en klep 2 met de kleppen tussen
kamers en slagaders
C klep 1 met de kleppen tussen kamers en slagaders en klep 2 met de kleppen in de aders
Een onderdeel van de opstelling is de drukkamer. Deze is deels gevuld met lucht.
332p
Waarmee komt de werking van de drukkamer in deze proefopstelling het meest overeen?
A met de elasticiteit van de grote slagaders
B met de volumeveranderingen van de haarvaten
C met het opslaan van bloed in de grote aders
342p
Met welk deel van het bloedvatenstelsel komt het deel dat aangegeven is met ’variabele
weerstanden’ het meest overeen?
A met aders
B met het hart
C met slagadertjes
352p
Door welk deel van het zenuwstelsel wordt de doorstroming van het lichaam met bloed
geregeld?
A alléén door het orthosympatische deel van het autonome zenuwstelsel
B alléén door het parasympatische deel van het autonome zenuwstelsel
C door zowel het orthosympatische deel als het parasympatische deel van het autonome
zenuwstelsel
D alléén door het motorische deel van het animale zenuwstelsel
E alléén door het sensorische deel van het animale zenuwstelsel
F door zowel het motorische als het sensorische deel van het animale zenuwstelsel
De proefopstelling blijkt bruikbaar te zijn om de bloedstroom van een deel van de
bloedsomloop te demonstreren.
362p
Welk deel is of welke delen zijn dit?
A uitsluitend de kleine bloedsomloop
B uitsluitend de grote bloedsomloop
C de kleine bloedsomloop óf de grote bloedsomloop

opgave 10Maagzweren

Tientallen jaren ging de medische wetenschap ervan uit dat maagzweren werden
veroorzaakt door stress. Maar toen keek Bill Marshall, een jonge Australische
ziekenhuisarts, onder de microscoop naar een door maagzweren aangetast stukje
maagweefsel. Hij zag dat dit vol zat met bacteriën die tot de soort Helicobacter pylori
bleken te behoren. Hij vond deze bacteriën vaker bij maagzweren, dus begon hij te
vermoeden dat zij de oorzaak waren van de zweren. Toen hij dit vermoeden uitte, kreeg hij
van zijn professoren te horen: ”Absoluut niet. Onmogelijk. We weten dat maagzweren
veroorzaakt worden door stress. Stress veroorzaakt overmatige productie van maagsap. Wat
je ziet is niets anders dan een infectie van een zweer die er al zat.”
Marshall deed eerst epidemiologisch onderzoek. Hierbij wordt gekeken of er tussen
patiënten die lijden aan een bepaalde ziekte, zoals maagzweren, bepaalde overeenkomsten
in lichamelijke toestand of gedrag bestaan. Marshall vond een sterk verband tussen het
vóórkomen van Helicobacter pylori bij patiënten en het vóórkomen van maagzweren. Maar
zijn collega’s waren niet overtuigd. Uit pure vertwijfeling slikte hij een bacteriecultuur en
toonde een paar weken later aan dat zijn maagdarmkanaal vol zweren zat. Vervolgens
toonde hij met een officiële klinische proef aan dat maagzweerpatiënten die behandeld
werden met een combinatie van antibiotica en twee andere stoffen sneller herstelden dan
patiënten die de klassieke behandeling met maagzuurremmers kregen.
Bewerkt naar een fragment uit ”Het bizarre brein” van Vilayanur Ramachandran en Sandra
Blakeslee, 15-16
371p
Wat is de onderzoeksvraag die Marshall zich stelde?
In maagsap komen zoutzuur (HCl) en peptase (pepsine) voor. De binnenkant van de maag is
bedekt met een laag slijm. Dit slijm bevat o.a. eiwitten.
382p
Leg uit dat een beschadiging van de maagwand niet bij een normale productie van maagsap
maar wel bij een overmatige productie van maagsap optreedt.
Marshall trok de conclusie dat Helicobacter pylori de oorzaak is van maagzweren. Zijn
professoren trokken de conclusie dat Helicobacter pylori een voorbeeld is van een
bacteriële infectie van al bestaande maagzweren.
392p
Geeft de uitkomst van het epidemiologisch onderzoek uitsluitsel over wie er gelijk heeft?
A nee
B ja, Marshall
C ja, zijn professoren
Marshall heeft op meerdere manieren geprobeerd aan te tonen dat Helicobacter pylori
maagzweren veroorzaakt.
Een van zijn methoden was om zelf een bacteriecultuur te slikken.
402p
Geef twee argumenten waarom dit geen natuurwetenschappelijke methode mag worden
genoemd.

opgave 11Geneesmiddelen testen

In afbeelding 7 is schematisch weergegeven op welke manier de werkzaamheid van een geneesmiddel voor een bepaalde ziekte getest wordt. Het antwoord op de kernvraag bij punt drie zou afgeleid kunnen worden uit de twee grafieken onderaan. De tekenaar heeft de assen van de grafieken echter niet…

In afbeelding 7 is schematisch weergegeven op welke manier de werkzaamheid van een geneesmiddel voor een bepaalde ziekte getest wordt. Het antwoord op de kernvraag bij punt drie zou afgeleid kunnen worden uit de twee grafieken onderaan. De tekenaar heeft de assen van de grafieken echter niet benoemd. afbeelding 7 bron: Algemeen Dagblad, 1-5-1999

Stel dat het middel tegen hoofdpijnaanvallen werkt. Wat moet er dan op de X-as van beide grafieken staan? En wat moet er op de Y-as van beide grafieken staan? op de X-as op de Y-as A tijd uren met hoofdpijn B tijd uren zonder hoofdpijn C uren met hoofdpijn tijd D uren zonder hoofdpijn tijd Om een…

Stel dat het middel tegen hoofdpijnaanvallen werkt. Wat moet er dan op de X-as van beide grafieken staan? En wat moet er op de Y-as van beide grafieken staan? op de X-as op de Y-as A tijd uren met hoofdpijn B tijd uren zonder hoofdpijn C uren met hoofdpijn tijd D uren zonder hoofdpijn tijd Om een verantwoorde conclusie te kunnen trekken over de werking van het geneesmiddel, moet het aantal proefpersonen in beide groepen groot zijn.

→ Geef twee andere criteria waaraan de beide groepen proefpersonen moeten voldoen.
Het geneesmiddel waarvan in afbeelding 7 sprake is, wordt toegediend in de vorm van pillen die met water worden ingenomen.
→ Het is niet waarschijnlijk dat het werkzame bestanddeel een eiwit is. Leg uit om welke reden.
Waarop zal een geneesmiddel tegen hoofdpijn met name effect hebben? A op de hersenstam B op de hersenvliezen C op de hypofyse D op de kleine hersenen E op de motorische centra van de grote hersenen F op de sensorische centra van de grote hersenen

opgave 12Eilanden en evolutie

Eilanden worden wel eens de ’laboratoria van de evolutie’ genoemd, omdat daar soortvormingsprocessen voortdurend zichtbaar worden. In dit verband wordt onder een eiland verstaan een gebied dat voor bepaalde soorten geïsoleerd ligt ten opzichte van overeenkomstige andere gebieden. Voorbeelden van…

Eilanden worden wel eens de ’laboratoria van de evolutie’ genoemd, omdat daar soortvormingsprocessen voortdurend zichtbaar worden. In dit verband wordt onder een eiland verstaan een gebied dat voor bepaalde soorten geïsoleerd ligt ten opzichte van overeenkomstige andere gebieden. Voorbeelden van dit soort gebieden van Afrika zijn: de eilanden Annobon, São Tomé, Principe en Fernando Poo en het geïsoleerde berggebied Mount Cameroon (zie afbeelding 8). afbeelding 8 Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

In deze vijf gebieden voorspelde men het aantal soorten broedende landvogels met behulp van een model waarin drie omgevingsfactoren verwerkt waren: X 1 : het oppervlak van het gebied; X 2 : het hoogteverschil in het gebied; X 3 : de afstand van het gebied tot een gebied waar de dichtstbijzijnde…

In deze vijf gebieden voorspelde men het aantal soorten broedende landvogels met behulp van een model waarin drie omgevingsfactoren verwerkt waren: X 1 : het oppervlak van het gebied; X 2 : het hoogteverschil in het gebied; X 3 : de afstand van het gebied tot een gebied waar de dichtstbijzijnde populaties van de vogelsoorten leefden. Vervolgens werden de werkelijke aantallen soorten bepaald. Zie voor de voorspellingen en de werkelijke aantallen afbeelding 9. afbeelding 9 Voorspelling (lijnen) vanuit kennis van omgevingfactoren en telling (staven) van het aantal soorten broedende landvogels in verschillende gebieden. aantal 130 Y voorspelling bij oppervlakte (X 1 ) soorten 140 Legenda: Y voorspelling bij hoogteverschil (X 2 ) 120 Y voorspelling bij isolatie (X 3 ) 0 Annobon Principe São Tomé Mt. Cameroon Fernando (bergbos) gebieden bron: T.H. Hamilton: Process and pattern in evolution (1967), 48 e.v.

Uit afbeelding 9 kan afgeleid worden welke van de drie onderzochte factoren het meest geschikt is om het aantal soorten te voorspellen. Welke factor is dit? A factor X l B factor X 2 C factor X 3
→ Leg uit dat dit model niet bruikbaar is voor zeevogels. Mount Cameroon is een berg met daarop een vegetatie die ’bergbos’ wordt genoemd. Deze berg ligt midden in het laagland, maar kan in bepaalde opzichten als een eiland worden beschouwd.
→ Leg uit dat voor broedvogels in het bergbos op Mount Cameroon dit gebied als eiland kan worden beschouwd. Als enkele individuen van een roofdiersoort zich vestigen op een klein eiland met een overvloed aan voedsel, ontstaat van deze soort meestal toch geen levensvatbare populatie.
→ Leg dit uit. Einde