Eindexamen biologie havo 2003, tijdvak 1

→ Welk organenstelsel van duikeenden is met name niet aangepast aan leven onder water? Het bewerken en verteren van de ingeslikte mosselmaaltijd kost veel energie. In de maag kraken en bewerken twee ’molenstenen’ in de vorm van verhoornde platen voorzien van stevige spierbundels, de mosselen tot gruis. Er ontstaat een schelpenbrij die verder het darmkanaal in gaat. Enkele processen die een rol spelen bij de vertering in het menselijk lichaam zijn: 1 de werking van het gebit in de mond; 2 de werking van enzymen in de maag; 3 de werking van zoutzuur in de maag; 4 de werking van gal in de twaalfvingerige darm.

Met welk proces of met welke processen komt het verbrijzelen van mosselen in de maag overeen? A alleen met proces 1 B alleen met de processen 1 en 2 C alleen met de processen 2 en 3 D alleen met de processen 3 en 4 E alleen met de processen 1, 2 en 4 F met alle genoemde processen Duikeenden hebben een lichaamstemperatuur van rond de 40 ° C. Voor het handhaven van die temperatuur beschikken de vogels over een verenpak dat een isolerende luchtlaag vasthoudt. Die laag zorgt ervoor dat het eendenlijf niet te snel afkoelt, maar werkt tijdens het duiken tegelijk als een ballon. De eenden peddelen dan ook stevig om hun voedsel te bereiken. afbeelding 1

→ Leg uit waardoor een luchtlaag in het verenpak minder gunstig is als isolatiemiddel dan bijvoorbeeld een vetlaag, wanneer de druk tijdens het duiken toeneemt. Doordat de isolerende luchtlaag onder water niet perfect werkt, koelen de vogels toch wat af. Bovendien zijn duikeenden klein, waardoor zij relatief gezien meer moeite hebben om hun lichaamstemperatuur op peil te houden.

Welke poten zijn voor duikeenden het meest gunstig, gelet op de manier waarop ze hun voedsel verzamelen? In afbeelding 2a is het energieverbruik van duikeenden weergegeven. In afbeelding 2b is de energieopname van twee duikeenden ( P en Q ) in een diagram getekend. afbeeldin g 2a afbeeldin g 2b De energiebalans is de verhouding tussen de hoeveelheid opgenomen energie en de hoeveelheid energie die verbruikt wordt. Energiebalans =

Duikeenden gaan efficiënt met hun energie om. Het zoeken naar mosselen in ondiep water heeft dan ook de voorkeur boven duiken in dieper water. Daar komt bij dat de kwaliteit van de mosselen afneemt met de diepte. Op een diepte van vijf meter zijn de mosselen bijna tweemaal zo mager als op twee meter diepte. In afbeelding 2b is de energieopname van twee duikeenden (P en Q) uitgezet tegen het aantal uren duiken.

→ - Welke grafiek, die van P of die van Q, geeft de situatie weer bij de lagere mosselkwaliteit? - Leg je antwoord uit. Slechts een klein deel van de mosselvoorraad komt op ondiepe plekken voor. In de meeste winters zijn de goede voedselgronden langs de IJsselmeerkust al vóór de jaarwisseling grotendeels uitgeput. Kuifeenden rusten veelal in de luwte van de kust. Soms echter ook in groepen op het open water als het heen en weer vliegen teveel energie kost. Met radar zijn de vliegtrajecten van de kuifeenden langs het IJsselmeer vastgelegd. In afbeelding 3 (R en S) zijn deze trajecten met lijntjes aangegeven. Ook is aangegeven waar zich op het IJsselmeer groepen rustende kuifeenden bevinden. De ene kaart geeft de situatie vroeg in de winter weer, de andere laat in de winter. afbeelding 3 In de staafdiagrammen T en U (afbeelding 4) is weergegeven hoe ver de dieren vliegen vroeg en laat in de winter. afbeelding 4

Welke term wordt gebruikt voor Flegrs bewering? A hypothese B onderzoeksvraag C probleemstelling D theorie Flegr ging nog verder. Hij dacht dat Toxoplasma ook het gedrag van mensen kon beïnvloeden. Daarom deed hij een persoonlijkheidstest bij 500 studenten. Bij deze test werd onder andere de mate van activiteit en opvliegendheid bepaald. Vervolgens keek hij of ze met Toxoplasma waren geïnfecteerd of niet. Flegr deed daarna een onderzoek waarbij hij in het bloed van 200 geïnfecteerde personen de concentratie antistoffen tegen de parasiet bepaalde. Hiermee kan vastgesteld worden hoe lang geleden de personen besmet zijn. Hij vergeleek eerst de uitkomst van de persoonlijkheidstest van pas besmette personen met een controlegroep van niet-besmette personen. Vervolgens vergeleek hij de uitkomst van lang geleden en dus langdurig besmette personen met dezelfde controlegroep. Hij vond meer persoonlijkheidsverschuiving bij de langdurig besmette personen dan bij de pas besmette personen. Flegr trok uit zijn laatste onderzoek de conclusie dat Toxoplasma verantwoordelijk is voor de persoonlijkheidsverandering van besmette personen.

Welk deel van het zenuwstelsel is bij deze gedragsverandering door Toxoplasma gondii naar verwachting het meest beïnvloed? A de grote hersenen B de kleine hersenen C het orthosympathische deel van het zenuwstelsel D het parasympatische deel van het zenuwstelsel E het ruggenmerg Toxoplasma gondii is op een bepaald moment zo veranderd dat hij in staat is het gedrag van besmette dieren te beïnvloeden. Anders gezegd: de eigenschap, het gedrag van besmette dieren beïnvloeden, is bij Toxoplasma gondii ontstaan door …(1)…en door …(2)… zijn de best aangepasten overgebleven.

Tegenwoordig zijn de inzichten over landschapsbeheer veranderd. Men wil dat het Hulshorsterzand weer een vlakte met stuifzand wordt. Stuifzand is zand dat voortdurend door de wind verplaatst wordt. Om het terugkrijgen en handhaven van een stuifzandvlakte succesvol te laten verlopen, zijn beheermaatregelen noodzakelijk. In afbeelding 8 is de huidige situatie weergegeven en wat men van plan is. afbeelding 8 Aan de hand van beide kaartjes kun je zien dat men vooral jonge bomen verwijdert. Dit gebeurt voornamelijk in het westen en in het oosten van het gebied omdat de wind in Nederland meestal vanuit het westen waait. Ook zie je dat men in een bijna gesloten ring om het gebied waar stuifzand moet ontstaan, het bos intact laat.

Wat wil in dit geval een betrouwbaarheid van 94 % zeggen voor vrouwen die gedurende een jaar Persona gebruiken? A Dat er bij hen bij 94 van de 100 keer gemeenschap geen kans bestaat op zwangerschap. B Dat er bij hen van 94 vrouwen gemiddeld 6 zwanger worden. C Dat er bij hen van 94 vrouwen zeker 6 zwanger worden. D Dat er bij hen van 100 vrouwen gemiddeld 6 zwanger worden. E Dat er bij hen van 100 vrouwen zeker 6 zwanger worden. informatie De bijsluiter van Persona bevat de volgende informatie over de menstruatiecyclus: In het begin van de menstruatiecyclus komt er in een van de eierstokken een eicel tot ontwikkeling in een follikel; deze eicel zal later vrijkomen. De groeiende follikel produceert steeds meer oestrogeen. Oestrogeen zorgt ervoor dat de binnenbekleding van de baarmoeder dikker wordt. Ongeveer in het midden van de cyclus bereikt de oestrogeenconcentratie een maximum. Dit zorgt weer voor een snelle stijging van een ander hormoon: het luteïniserend hormoon (LH). Het LH zorgt ervoor dat de follikel openspringt en de eicel vrijkomt. Deze eisprong vindt 24 tot 36 uur na de snelle stijging van LH plaats. Daarna daalt LH weer net zo snel als het gestegen is. Na de eisprong kan de eicel gedurende ongeveer 24 uur worden bevrucht. Gebeurt dit niet, dan sterft de eicel af in de eileider. De lege follikel ontwikkelt zich tot geel lichaam. Dat produceert nog 12 dagen oestrogeen en een ander hormoon: progesteron. Als deze productie stopt dan zorgt de snelle daling van de beide hormoonconcentraties ervoor dat de binnenbekleding van de baarmoeder wordt afgestoten: de menstruatie. Als in een cyclus op dag 15 de eisprong plaatsvindt, heeft het baarmoederslijmvlies nog niet de maximale dikte bereikt.

→ Waarom is dit geen probleem voor de innesteling van de blastula (= het ontwikkelend embryo)? In de gebruiksaanwijzing van Persona staat het volgende: Persona meet op bepaalde momenten in de cyclus de concentraties in de urine van twee hormonen: E3G (een vorm van oestrogeen) en LH. Als het groene lampje brandt, is het met het oog op ongewenste zwangerschap veilig om gemeenschap te hebben zonder gebruik van een aanvullend anticonceptiemiddel. Als het rode lampje brandt, is het niet veilig om onbeschermd gemeenschap te hebben.

Welke van onderstaande afbeeldingen geeft in een cyclus van 30 dagen een juiste weergave van de veilige en onveilige dagen? A groen rood groen 1 5 10 15 20 25 B groen rood groen 1 5 10 15 20 25 C groen rood groen 1 5 10 15 20 25 D groen rood 1 5 10 15 20 25 Persona heeft net als de anticonceptiepil, het pessarium en het spiraaltje een belangrijk nadeel in vergelijking met het condoom.