opgave 1Opgave 1 Boter van buiten
uit een krant, december: In Noorwegen is een botercrisis ontstaan, waarbij de prijs van roomboter uitzonderlijk hoog is geworden. Het aanbod is in handen van één producent, de zuivelondernemer Tine. De productiekosten van Tine zijn gestegen, doordat er na de recente natte zomer minder veevoer van goede kwaliteit was, en dus minder aanbod van melk en een hogere melkprijs. De prijsstijging van roomboter is nog versterkt doordat de Noren tijdens kerst en de jaarwisseling veel lekkernijen bereiden met roomboter. Het importeren van roomboter is geen echt alternatief, omdat Noorwegen de invoer van roomboter met een hoog tarief belast.
11pCiteer de zin uit het krantenbericht waaruit blijkt dat de vraagzijde van de
roombotermarkt van invloed is op de prijsstijging van roomboter.
21pIn welke richting verschuift de vraaglijn in december ten opzichte van de
periode daarvoor? Geef ook de reden waarom de vraaglijn in die richting
verschuift.
Zuivelondernemer Tine stelt in december de prijs van roomboter vast op
het niveau waarbij de totale winst wordt gemaximeerd. De totale variabele
kosten stijgen proportioneel met de productie.
Gebruik bron 1.
32pWelk vlak geeft de omzet weer die Tine behaalt bij winstmaximering?
Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak.
Gebruik bron 1.
42pLeg uit dat het consumentensurplus van kopers van Noorse roomboter
gelijk is aan het vlak EFM.
Om iets aan de hoge prijs van roomboter te doen, besluit de Noorse
regering de belasting op de invoer van roomboter op te heffen. Hierdoor
treden veel buitenlandse aanbieders toe tot de roombotermarkt in
Noorwegen en ontstaat er een markt van volkomen concurrentie. De
nieuwe toetreders hebben een andere kostenstructuur dan Tine.
In het bronnenboekje wordt de situatie op de roombotermarkt onder
monopolie (bron 1) en de situatie onder volkomen concurrentie (bron 2)
weergegeven. De verandering van de marktstructuur heeft gevolgen voor
zowel het consumentensurplus als het producentensurplus.
Gebruik bron 1 en bron 2.
52pLeid uit de grafieken af dat het totale surplus toeneemt als de
roombotermarkt verandert van monopolie naar volkomen concurrentie.
Gebruik bron 1 en bron 2.
62pLeid uit de grafieken af welke gevolgen de situatie van volkomen
concurrentie heeft voor het marktaandeel van Tine. Ga ervan uit dat de
kostenstructuur van Tine niet verandert.
opgave 2Opgave 2 België prijst zich meer en meer uit de markt
Het Belgische bedrijf Melcopack is producent van toetjes en heeft een
jaarlijkse omzet van 170 miljoen euro en een toegevoegde waarde van
120 miljoen euro. Het bedrijf komt echter steeds meer in de problemen
doordat de loonkosten in België veel sterker stijgen dan in de buurlanden
Duitsland en Nederland.
Op dit moment zijn de loonkosten per product in België al hoger dan in de
buurlanden. De loonkosten in België blijken veruit de hoogste in de
eurozone. Volgens directeur Gilbert Goossens van Melcopack komt dat
door het unieke Belgische systeem van automatische aanpassing van de
lonen aan de inflatie. Als gevolg hiervan wordt de Belgische internationale
concurrentiepositie aangetast.
71pZal de koopkracht van de werknemers in België als gevolg van de
koppeling van de lonen aan de inflatie in de loop van de tijd dalen, gelijk
blijven of stijgen? Licht je keuze toe.
82pLeg uit dat het Belgische systeem van loonaanpassing kan leiden tot een
verslechtering van de internationale concurrentiepositie van de Belgische
ondernemers.
In de Belgische media wordt gewaarschuwd voor het gevaar dat bedrijven
hun vestigingen naar het buitenland verplaatsen. Melcopack bestudeert
de gevolgen van een verplaatsing van de toetjesproductie naar een van
de buurlanden Nederland of Duitsland.
In de directievergadering van Melcopack wordt het onderzoek naar de
verplaatsing van het bedrijf naar het buitenland besproken. De directeur
komt op basis van bron 1 en bron 2 tot de conclusie dat de kostprijs het
laagst is bij productie in Nederland.
Gebruik bron 1 en bron 2.
92pLaat met een berekening zien dat de directeur terecht concludeert dat de
kostprijs bij productie in Nederland lager is dan bij productie in Duitsland.
De directeur van Melcopack besluit ondanks het loonkostenvoordeel van
de buurlanden om Melcopack toch niet naar het buitenland te verplaatsen
vanwege de hoge kosten van de verplaatsing. Om toch winstgevend te
kunnen blijven, wil hij de loonkosten bewaken. Hiervoor stelt hij dat de
loonkosten als percentage van de bruto toegevoegde waarde niet verder
mogen stijgen.
Gebruik bron 3.
102pLaat met een berekening zien dat het aandeel van de loonkosten
maximaal 50% van de bruto toegevoegde waarde van een toetje mag
bedragen.
opgave 4Opgave 4 Onderwijsarbeidsmarkt uit balans?
Nederland staat al vele jaren in de top tien van de meest concurrerende
economieën ter wereld. Dat is mede te danken aan een goed
onderwijssysteem. Om de kwaliteit van dit onderwijssysteem te
waarborgen zijn er voldoende goed opgeleide leraren nodig.
Onderzoeksbureau Ecodata onderzoekt hoe de onderwijsarbeidsmarkt
zich de komende jaren zal ontwikkelen.
Ecodata heeft in het onderzoeksrapport een schema opgenomen van
factoren die van invloed zijn op de arbeidsmarkt voor leraren (zie bron 1).
Dit schema is nog niet volledig.
Gebruik bron 1.
172pMoet de pijl van pensioenleeftijd worden getrokken naar de vraag naar
leraren of naar het aanbod van leraren? Maak een keuze en leg ook uit of
er sprake is van een negatief verband of van een positief verband.
De onderzoekers stellen verder in hun rapport dat de omvang van de stille
reserve afhankelijk is van de conjuncturele situatie van Nederland. De
stille reserve van leraren bestaat onder andere uit gediplomeerde leraren
die in andere sectoren van de economie werkzaam zijn. De onderzoekers
verwachten dat bij laagconjunctuur gediplomeerde leraren, die in een
andere sector werken, zich zullen aanbieden voor een baan in het
onderwijs. Bij hoogconjunctuur verwachten ze juist dat gediplomeerde
leraren zullen wegtrekken uit het onderwijs naar andere sectoren.
182pLeg uit dat de verwachtingen van de onderzoekers te verklaren zijn vanuit
risico-avers gedrag van gediplomeerde leraren.
Uit bron 1 blijkt dat er een positief verband is tussen het loon en het
aanbod van leraren. Om te meten hoe sterk dit verband is, hebben de
onderzoekers via een enquête de loonelasticiteit bepaald voor twee
groepen werknemers:
− de gediplomeerde leraren uit de stille reserve
− de gediplomeerde leraren die werkzaam zijn in het onderwijs
De loonelasticiteit is gegeven door:
% verandering arbeidsaanbod
loonelasticiteit =
% verandering loon
Uit de enquête bleek, zoals verwacht, dat de loonelasticiteit onder
gediplomeerde leraren uit de stille reserve, positief was. Tot hun
verrassing vonden de onderzoekers een negatieve loonelasticiteit van het
arbeidsaanbod onder de gediplomeerde leraren die werkzaam zijn in het
onderwijs.
192pLeg uit dat de loonelasticiteit van het arbeidsaanbod onder de
gediplomeerde leraren die werkzaam zijn in het onderwijs negatief kan
zijn.
Ten slotte concluderen de onderzoekers in hun rapport: “Om in de top tien
van meest concurrerende economieën ter wereld te blijven is goed
onderwijs nodig. Goed onderwijs beïnvloedt via de internationale
concurrentiepositie de economische groei van Nederland. Dat zit zo
………”
202pSchrijf het vervolg van de conclusie van de onderzoekers. In het vervolg
moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
− het effect van goed onderwijs op de internationale concurrentiepositie
van Nederland;
− het effect van deze verandering van de internationale
concurrentiepositie op de economische groei van Nederland.
opgave 5Opgave 5 Meer is minder
Zes miljard euro extra was er nodig om het overheidstekort van Nederland
in 2013 onder drie procent van het bruto binnenlands product (bbp) te
krijgen. De drie procentnorm is een afspraak uit het Stabiliteitspact tussen
de eurolanden.
Sinds de kredietcrisis (2008) had Nederland tot aan 2013 deze norm niet
meer gehaald. Volgens de Europese Unie (EU) moest de Nederlandse
overheid zo snel mogelijk orde op zaken stellen, anders zou er een boete
volgen.
Om het tekort van zes miljard euro aan te vullen heeft de Nederlandse
overheid nieuwe belastingverhogingen doorgevoerd.
212pMaak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
Doordat, sinds de kredietcrisis, de overheidsuitgaven de
overheidsinkomsten overtroffen ontstond er een overheidstekort.
− Dit tekort kan worden gezien als een vorm van …(1)….
− De overheid kon het tekort financieren met de …(2)… van obligaties.
− Er is dan sprake van ruilen over de tijd, waarbij de overheid
bestedingen verschuift …(3)…, en waarbij de kopers van obligaties
bestedingen verschuiven …(4)…
Kies uit:
bij (1) uitgestelde belastingheffing / besparing
bij (2) aflossing / uitgifte
bij (3) van het heden naar de toekomst / van de toekomst naar het heden
bij (4) van het heden naar de toekomst / van de toekomst naar het heden
In de periode 2008-2012 heeft de Nederlandse overheid al diverse
belastingverhogingen doorgevoerd. Zo zijn de accijnzen op alcohol en
brandstof gestegen, is het btw-tarief verhoogd naar 21% en gingen de
assurantiebelastingen omhoog.
De belastingverhoging van 2013 betrof de inkomstenbelasting (zie bron 1).
Een verhoging van die belasting veroorzaakte veel ophef in de media.
Gebruik bron 1.
222pLeg uit dat maatregel 2 kan leiden tot meer belastinginkomsten.
Gebruik bron 1.
232pNoem een maatregel die bij 3 ingevuld kan worden en licht je antwoord
toe.
Gebruik bron 1.
243pBeredeneer op basis van figuur 2 met behulp van een berekening of
maatregel 4 over de periode 2013 – 2017 een nivellerend of denivellerend
effect op de inkomensverdeling tussen belastingplichtigen heeft gehad.
Ga als volgt te werk:
− Bereken eerst de gemiddelde belastingdruk voor beide jaren en voor
beide bruto-inkomens die in figuur 2 van bron 1 vermeld staan;
− Leid uit je berekeningen een conclusie af over het effect op de
inkomensverdeling.
Een econoom reageert ook op de belastingverhoging via een ingezonden
stuk in een krant. Hij begint zijn brief als volgt:
“Sinds de kredietcrisis in 2008 zijn talloze lastenverzwaringen
doorgevoerd. Ondanks deze maatregelen blijft het overheidstekort
oplopen. Verhoging van het 52%-tarief van de inkomstenbelasting lijkt op
het eerste gezicht een oplossing, maar hierdoor zal het tekort alleen maar
verder oplopen. Dat heeft te maken met een verschijnsel waar de
Amerikaanse econoom Laffer de aandacht op heeft gevestigd en dat
wordt weergegeven door de curve die naar hem is vernoemd (zie bron 2).
Ik ben van mening dat de overheid het hoogste belastingtarief juist moet
verlagen naar bijvoorbeeld 40% ……”
Gebruik bron 2.
252pSchrijf het vervolg van de brief van de econoom. Daarin moeten de
volgende aspecten aan de orde komen:
− het effect van een verlaging van het hoogste belastingtarief op de
belastingopbrengst in Nederland;
− een verklaring voor dit effect.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 6Opgave 6 Een keur aan keurmerken
De markt voor kleding kent steeds meer keurmerken. Keurmerken zijn
ontstaan om asymmetrische informatie over de kwaliteitsaspecten van
kleding op te heffen. De wildgroei die vervolgens is ontstaan, zorgt weer
voor meer onduidelijkheid. De diversiteit aan keurmerken maakt de markt
met aanbod uit alle delen van de wereld minder transparant. De
keurmerken gaan bijvoorbeeld over eerlijke handel of over mens- en
milieuvriendelijke productie. Voor de klant is het lastig om al deze
keurmerken met elkaar te vergelijken, en dus is het lastig om te kiezen
tussen kleding met verschillende keurmerken.
Anderzijds concluderen onderzoekers dat consumenten in Nederland
maar beperkt bereid zijn meer te betalen voor een beter geproduceerd
kledingstuk dan voor een kledingstuk dat minder verantwoord is
geproduceerd, maar in eenzelfde behoefte kan voorzien.
Gebruik bovenstaande tekst bij de volgende twee vragen.
262pLeg uit dat er op de markt voor kleding met keurmerken sprake is van
monopolistische concurrentie.
272pLeg uit of kledingstukken met keurmerk en kledingstukken zonder
keurmerk worden gezien als complementaire of als substitueerbare
goederen.
Gebruik bron 1.
282pBereken hoeveel procent de consument gemiddeld meer wil betalen voor
producten met een keurmerk voor milieuvriendelijke productie dan voor
producten met een keurmerk voor eerlijke handel. Geef de uitkomst in
hele procenten.
De onderzoekers vatten hun bevindingen samen in twee beweringen:
1 Als het gaat om milieuvriendelijk geproduceerde kleding is er sprake
van informatieasymmetrie tussen de producenten en de consumenten.
2 Een keurmerk kan helpen de informatieasymmetrie te verminderen,
maar kan ook juist de informatieasymmetrie in stand houden als er te
veel keurmerken bestaan.
292pLeg bewering 1 van de onderzoekers uit.
302pLeg bewering 2 van de onderzoekers uit.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
