opgave 1Opgave 1 Studeren loont
Voor de economische ontwikkeling van Nederland is het nodig dat
jongeren verder studeren. Een studiefinancieringsstelsel bevordert dat het
hoger onderwijs voor zo veel mogelijk jongeren toegankelijk is.
12pLeg uit dat het de economische groei in Nederland bevordert als jongeren
studeren.
Politieke partijen hebben een verschillende kijk op stelsels voor
studiefinanciering. Twee politieke partijen doen een voorstel.
− Partij 1 wil naar een stelsel met twee vaste beurzen: een beurs voor
thuiswonende studenten en een beurs voor uitwonende studenten.
Studenten ontvangen deze beurs maximaal 4 jaar. Studenten hoeven
de bedragen niet terug te betalen.
− Partij 2 wil een stelsel met een studielening met vaste rente en
inkomensafhankelijke terugbetalingsvoorwaarden. Studenten
ontvangen de lening maximaal 4 jaar. De terugbetaling is in
maandelijkse termijnen en is afhankelijk van het inkomen. De
terugbetalingstermijn is maximaal 20 jaar, ongeacht of het gehele
bedrag dan volledig is afbetaald.
Een econoom, Eelke Sanders, bespreekt de voorstellen van de twee
partijen. Eelke Sanders vindt dat de overheid bij het studiestelsel van
partij 2 een financieel risico loopt als gevolg van asymmetrische
informatie.
22pLeg uit hoe asymmetrische informatie bij het studiestelsel van partij 2 kan
leiden tot een financieel risico voor de overheid.
32pLeg uit dat de kans op moral hazard bij het stelsel van partij 1 het grootst
is. Betrek beide stelsels in je antwoord.
Mensen met een afgeronde studie zullen naar verwachting meer
verdienen en dus meer inkomstenbelasting betalen dan mensen zonder
afgeronde studie. Partij 1 wil aantonen dat het stelsel zichzelf op termijn
terugbetaalt, en laat onderzoeken hoe groot het verschil in
belastingopbrengsten is tussen mensen met en zonder afgeronde studie.
Een onderzoeksbureau levert gegevens aan met betrekking tot de
gemiddelde inkomens en de inkomensheffing bij die inkomens:
categorie gemiddeld geschatte geschatte belastbaar gemiddelde gemiddelde jaarinkomen1 belastingheffing heffingskorting per jaar1 Mensen zonder € 28.000 37,10% € 5.375 afgeronde studie Mensen met € 50.000 41,50% € 1.900 afgeronde studie
noot 1 De inflatie blijft buiten beschouwing.
De belastingopbrengsten worden geschat op basis van gemiddelde
belastingtarieven en heffingskortingen zoals die in de tabel bij beide
inkomens worden vermeld. De verwachting is dat iemand met een
afgeronde studie gemiddeld 40 jaar werkt, en dat iemand zonder
afgeronde studie gemiddeld 45 jaar werkt.
43pBereken de extra belastingopbrengsten over het gehele werkzame leven
voor een persoon met een afgeronde studie ten opzichte van een persoon
zonder afgeronde studie.
opgave 2Opgave 2 Koko ziet er brood in
Het Nederlandse bedrijf Koko is momenteel de enige fabrikant ter wereld
van kokosbrood, een broodbeleg dat alleen in Nederland wordt
geconsumeerd. Een paar jaar geleden waren nog zeven bedrijven actief
op de Nederlandse afzetmarkt. Koko was op die markt de fabrikant met de
grootste afzet en wist daardoor concurrentievoordeel te behalen op de
andere aanbieders. Deze aanbieders gingen failliet of werden door Koko
overgenomen.
52pLeg uit hoe Koko door zijn bedrijfsomvang een concurrentievoordeel heeft
kunnen behalen op de andere aanbieders van kokosbrood.
62pMaak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
Voordat Koko zijn concurrenten overnam, was er sprake van …(1)….
Op dit moment spreken we van …(2)…. Door de overnames heeft Koko
nu meer marktmacht, en is prijszetter geworden. Bij een prijsverhoging zal
het consumentensurplus …(3)….
Kies uit:
bij (1) monopolistische concurrentie / een oligopolie / een monopolie
bij (2) monopolistische concurrentie / een oligopolie / een monopolie
bij (3) kleiner worden / gelijk blijven / groter worden
Door een misoogst van kokos zijn de grondstofkosten voor kokosbrood
met 10 eurocent per pakje kokosbrood gestegen. De algemeen directeur
van Koko wil deze kostenstijging volledig doorberekenen.
Koko levert zijn volledige productie van kokosbrood aan twee grote
supermarktketens. Koko weet nog steeds winst te behalen, ondanks de
marktmacht van de afnemers.
De supermarktketens streven naar maximale winst en overwegen om hun
marktmacht als afnemers te gebruiken door met Koko in onderhandeling
te gaan over de verhoging van hun inkoopprijs. Als beide
supermarktketens ervoor kiezen om met Koko te onderhandelen, zal het
resultaat zijn dat Koko de prijs van een pakje kokosbrood met minder dan
10 eurocent verhoogt. Als een van de supermarktketens akkoord gaat met
de prijsverhoging van 10 eurocent en als de ander wil onderhandelen, zal
Koko uitsluitend leveren aan de supermarktketen die akkoord gaat.
Gebruik bron 1.
72pToon met behulp van de getallen in de opbrengstenmatrix in bron 1 aan
dat er een gevangenendilemma ontstaat voor de beide supermarktketens.
Doe het als volgt:
− Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot
stand komt.
− Beredeneer vervolgens dat er sprake is van een gevangenendilemma.
De supermarktketens zullen minder pakjes kokosbrood inkopen als hun
inkoopprijs is gestegen. De financieel directeur van Koko heeft de
verwachte financiële gevolgen uitgewerkt. Hij stelt dat de prijs van een
pakje kokosbrood niet met 10 eurocent moet worden verhoogd maar met
5 eurocent.
Gebruik bron 2 bij de volgende drie vragen.
82pToon met een berekening aan dat de vraag naar kokosbrood door
supermarkten prijselastisch is.
93pToon met een berekening aan dat Koko de prijs van een pakje
kokosbrood met 5 eurocent zou moeten verhogen om maximale winst te
behalen.
102pBereken de winst van Koko wanneer de prijs van een pakje kokosbrood
voor de supermarkt met 5 eurocent wordt verhoogd.
opgave 3Opgave 3 Mag het iets meer zijn?
Uit een rapport over de Nederlandse detailhandel in levensmiddelen:
Er is sprake van schaalvergroting bij supermarkten: de gemiddelde
grootte van supermarkten, gemeten in winkelvloeroppervlak, neemt toe. In
dezelfde periode is het aantal supermarkten licht gestegen.
Gebruik bovenstaande tekst en bron 1.
112pToon met een berekening aan dat er tussen 2017 en 2020 sprake was
van schaalvergroting bij supermarkten.
Gebruik bron 2.
122pHoe blijkt uit bron 2 dat de supermarkten van Albert Heijn in 2018
gemiddeld een grotere omzet halen dan de supermarkten die zijn
aangesloten bij Superunie?
Marktanalist Daniëlle Dijkstra bespreekt de ontwikkelingen in de
levensmiddelenbranche in de periode 2017−2020. De
levensmiddelenbranche bestaat – behalve de supermarkten – uit een
groot aantal sterk concurrerende levensmiddelenspeciaalzaken.
Dijkstra: “We zagen een stijging van de totale afzet van levensmiddelen in
de supermarkten van bijna 10%, als gevolg van de hoogconjunctuur. We
verwachten dat de afzet van levensmiddelen in speciaalzaken met een
ander percentage dan 10% zal stijgen. De levensmiddelen bij
speciaalzaken bevinden zich immers in het luxe segment.”
133pLeg uit waarom in hoogconjunctuur de afzet van luxe levensmiddelen met
een ander percentage zal stijgen dan die van niet-luxe levensmiddelen.
Betrek het begrip inkomenselasticiteit in je antwoord.
Ga verder op de volgende pagina.
opgave 4Opgave 4 Kiezen voor de oude dag
Het Nederlands pensioenstelsel bestaat uit drie pijlers, die samen de
totale uitkering bepalen die iemand ontvangt als hij de
pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt. De pijlers zijn:
1) het staatspensioen (AOW)
2) het bedrijfspensioen
3) het individueel opgebouwde pensioen
De tweede pijler, het bedrijfspensioen, wordt opgebouwd voor
werknemers in loondienst. Werkgevers en werknemers leggen premie in
bij pensioenfondsen, die de premies beleggen. Het stelsel van
bedrijfspensioenen staat onder andere onder druk door lage
beleggingsrendementen. Als gevolg daarvan zijn de
bedrijfspensioenuitkeringen in de periode 2014−2018 gelijk gebleven,
terwijl de cao-lonen en de consumentenprijzen in diezelfde periode wel
zijn gestegen (zie bron 1).
Gebruik bovenstaande tekst.
141pMaak onderstaande redenering economisch juist:
Er is de laatste jaren geen sprake geweest van een waardevast
bedrijfspensioen, omdat de …(1)… waarde van het bedrijfspensioen niet
is meegestegen met de …(2)….
Kies uit:
bij (1) nominale / reële
bij (2) cao-lonen / inflatie
Gebruik de inleidende tekst en bron 1.
152pToon met een berekening aan dat de koopkracht van de
bedrijfspensioenuitkeringen tussen 2014 en 2018 met 4% is gedaald,
afgerond op hele procenten.
162pLeg uit waarom er bij premie-inleg voor het bedrijfspensioen sprake is van
‘ruilen over de tijd’ voor de werknemer.
De Sociale Partners (werkgevers- en werknemersorganisaties) werken
aan plannen om de premie-inleg voor het bedrijfspensioen flexibeler te
verdelen over de werkzame periode: werknemers krijgen keuzevrijheid om
de premie-inleg tijdelijk te verhogen of te verlagen. Om hetzelfde
eindbedrag te kunnen halen, moet een tijdelijke premieverlaging in een
periode gecompenseerd worden door een tijdelijke premieverhoging in
een andere periode.
172pLicht met een voorbeeld toe dat de keuzevrijheid bij de premie-inleg kan
leiden tot keuzes die beter aansluiten bij de levensloop van de
deelnemers.
Het plan heeft voordelen, maar er zitten ook risico’s aan als de
deelnemers niet verplicht kunnen worden om voor een vast eindbedrag te
blijven sparen. Uit onderzoek blijkt namelijk dat veel deelnemers dan
keuzes maken waarbij ze te weinig pensioen opbouwen.
Afhankelijk van het feit of een deelnemer een onder- of overspaarder is,
kan een tijdelijke verlaging van de premie-inleg voor het bedrijfspensioen
wel of niet risicovol zijn. Om te bepalen of een huishouden tot de onder-
of overspaarders behoort, wordt gekeken naar de hoogte van de
vervangingsratio.
Onderspaarders, overspaarders, gelijkspaarders en vervangingsratio:
− Onderspaarders zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen
na pensionering naar verwachting1) lager is dan het besteedbaar
inkomen vóór pensionering2).
− Overspaarders zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen na
pensionering naar verwachting1) hoger is dan het besteedbaar
inkomen vóór pensionering2).
− Gelijkspaarders zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen
na pensionering naar verwachting1) gelijk is aan het besteedbaar
inkomen vóór pensionering2).
besteedbaar inkomen na pensionering
− Vervangingsratio 
× 100%
besteedbaar inkomen vóór pensionering
noot 1 De verwachting is gebaseerd op eerder ingelegde premies.
noot 2 Met ‘besteedbaar inkomen vóór pensionering’ wordt het gemiddelde besteedbare
inkomen bedoeld over de gehele periode voor pensionering.
Stel dat een pensioendeelnemer met een besteedbaar inkomen vóór
pensionering van € 40.000 een vervangingsratio heeft van 90%.
182pBereken het pensioenbedrag dat deze deelnemer per jaar tekortkomt in
vergelijking met een gelijkspaarder.
opgave 5Opgave 5 Kan de rente nog lager?
Uit een weekblad, november 2013:
De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO) voorspelt in een rapport voor Nederland en de eurozone in de
komende jaren deflatie en een stagnerende economische ontwikkeling.
Een van de oorzaken van de stagnatie is een laag
consumentenvertrouwen. De onderzoekers van de OESO hebben een
model opgesteld waarin aan het consumentenvertrouwen een centrale rol
is toebedeeld ter verklaring van economische groei (zie bron 1).
Gebruik bron 1.
191pWelke economische factor kan er boven pijl 3 worden ingevuld?
import door Nederland
koopkracht van consumenten
werkloosheidspercentage
Gebruik bron 1.
201pLeg uit hoe de overheidsbestedingen (pijl 2) van invloed zijn op het
consumentenvertrouwen.
De president van de Europese Centrale Bank (ECB) reageert op het
rapport van de OESO en beschrijft de gevolgen van het lage
consumentenvertrouwen:
Het lage consumentenvertrouwen leidt tot...(1)… bestedingen en …(2)…
besparingen door de consumenten. Producenten zullen daarop hun
prijzen …(3)…. Vervolgens zullen de lonen, winsten en investeringen
…(4).... Consumenten zullen daarop hun bestedingen …(5)…. Daardoor
stagneert de economische ontwikkeling.
212pMaak van de bovenstaande reactie van de president van de ECB een
economisch juiste redenering.
Kies uit:
bij (1) lage/hoge
bij (2) lage/hoge
bij (3) verhogen/verlagen
bij (4) dalen/stijgen
bij (5) uitstellen/vervroegen
De president van de ECB kondigt een renteverlaging aan naar 0,25
procent om de deflatie in Europa tegen te gaan.
Als gevolg van de renteverlaging door de ECB verlagen de Nederlandse
banken op hun beurt de rente voor hun klanten.
222pLeg uit dat de renteverlaging door Nederlandse banken deflatie in
Nederland kan tegengaan.
De renteverlaging door de ECB leidde op de valutamarkten tot een
verandering van de wisselkoers van de euro in dollars. Deze
wisselkoersverandering draagt ook bij aan het tegengaan van deflatie in
de eurozone.
232pLeidt een renteverlaging in de eurozone tot een daling of tot een stijging
van de waarde van de euro in dollars? Leg je keuze uit.
242pLeg uit dat deze koersverandering van de euro bijdraagt aan de
economische groei in de eurozone.
opgave 6Opgave 6 Repareer het dak wanneer de zon schijnt
Uit een tijdschrift, december 2018:
In het stabiliteitspact van de EMU zijn normen afgesproken voor het
overheidstekort en de staatsschuld van de lidstaten. De
ontwerpbegrotingen van de lidstaten worden ter beoordeling voorgelegd
aan de Europese Commissie.
De afspraken met Italië zijn dat het overheidstekort in 2019 maximaal
1,6% van het bbp mag bedragen en dat de staatschuldquote moet worden
verlaagd. In 2018 is de Italiaanse staatschuld 130% van het bbp.
De regering van Italië wil de overheidsuitgaven in 2019 met 35 miljard
euro verhogen tot 820 miljard euro (zie bron 1). Het overheidstekort in
2019 wordt hierdoor hoger dan wat met de EMU was afgesproken.
De regering van Italië is niet van plan de begroting aan te passen en doet
de volgende 3 beweringen:
1 Een hoger tekort op de begroting in 2019 zal leiden tot meer
economische groei.
2 Hogere economische groei leidt in de toekomst tot een lager
overheidstekort.
3 Hogere economische groei leidt op twee manieren tot een lagere
staatsschuldquote.
Gebruik bron 1.
252pToon met een berekening aan dat het begrote overheidstekort van Italië in
2019 hoger is dan 1,6% van het bbp.
262pLeg bewering 1 uit van de Italiaanse regering.
271pLeg bewering 2 uit van de Italiaanse regering.
282pLeg bewering 3 uit van de Italiaanse regering.
De Europese Commissie stuurt aan op handhaving van de afspraken van
het stabiliteitspact. De Commissie kijkt ook naar de gevolgen van de hoge
staatsschuld op de lange termijn. Bovendien is het niet nakomen van de
afspraken over het overheidstekort ongunstig voor de kredietwaardigheid
van Italië. De lage kredietwaardigheid zal tot uitdrukking komen in de
ratings van Italiaanse staatsobligaties door kredietbeoordelaars. Op dit
moment hebben deze obligaties nog een B-rating (zie bron 2).
Gebruik bron 2.
292pLeg uit welk effect de lagere rating van kredietbeoordelaars zal hebben op
de staatschuld van de Italiaanse overheid.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
