Eindexamen geschiedenis havo 2004 tijdvak 1

bij dit examen

In dit examen is vraag 12 een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd voor deze opdracht.

opgave 1Nederlanders en hun gezagsdragers 1950-1990: verzuiling,

polarisatie en herwonnen consensus

In de jaren vijftig waren er grote verschillen tussen de zuilen. Toch kwamen politieke

besluiten vrij soepel tot stand.

12p

Verklaar waardoor dit mogelijk was.

In de jaren vijftig bestonden er ook grote verschillen binnen de zuilen. Toch hadden de

leden van de zuil het gevoel bij elkaar te horen. De media speelden bij de bevordering van

dit saamhorigheidsgevoel een grote rol.

21p

Noem een manier waarop de media hieraan bijdroegen.

Tot in de jaren vijftig was de gehuwde vrouw ‘handelingsonbekwaam’. Dit sloot aan bij de

in die jaren levende opvattingen over de rol van de vrouw.

33p

Leg uit

• wat het begrip ‘handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw’ inhield;

• vanuit welke gedachte dit in die tijd verdedigd werd.

Vanaf 1945 tot ongeveer 1955 streefde de leiding van de Nederlandse vakbonden naar

sociale harmonie. Na die tijd kregen steeds meer leden van de vakbonden kritiek op deze

politiek.

43p

Geef

• twee redenen waarom de leiding van de vakbonden koos voor een politiek van sociale

harmonie;

• één reden waarom veel vakbondsleden kritiek kregen op deze politiek.

Gebruik bron 1.

In deze prent uit 1954 geeft de tekenaar L.J. Jordaan een mening over het Bisschoppelijk

Mandement.

53p

Geef

• eerst kort aan wat het Bisschoppelijk Mandement van 1954 inhoudt en

• daarna de mening van de tekenaar over het Mandement. Licht je antwoord toe met één

element uit de bron.

Gebruik bron 2.

“Vrijheid”, “gelijkheid” en “creativiteit” zijn drie belangrijke waarden voor de

provobeweging. Het Witte Fietsenplan is hiervan een uiting.

63p

Leg dit voor elk van deze drie waarden met het Witte Fietsenplan uit.

Gebruik bron 3.

Over de inhoud van deze brief kun je twee opvattingen hebben:

1 Deze brief is kenmerkend voor de jaren zeventig.

2 Deze brief is niet tijdgebonden.

72p

Geef voor beide opvattingen een argument.

Vanaf de jaren zestig komen er aparte jongerentijdschriften.

82p

Verklaar

• waarom dit in de jaren zestig begon en

• waarom dit juist tijdschriften voor jongeren betrof.

In 1980 verscheen in een plaatselijke krant een interview met Trijntje Ochterop uit

Dordrecht over haar besluit ‘bewust ongehuwd moeder’ te worden. Voor zijn artikel had de

journalist enkele reacties verzameld:

1 ‘Trijntjes keuze moet worden gerespecteerd, omdat zij de vrijheid hiertoe heeft op grond

van de nieuwe seksuele moraal.’

2 ‘Wij hopen dat andere vrouwen geen voorbeeld nemen aan Trijntje, want dit soort

beslissingen is een bedreiging voor de samenleving.’

3 ‘Met haar bewust ongehuwd moederschap maakt Trijntje zich los van de overheersing van

de man.’

Deze reacties zijn afkomstig van (in willekeurige volgorde):

A een lid van de afdeling Dordrecht van het CDA;

B een Dordrechtse Dolle Mina;

C een lid van de plaatselijke afdeling van de NVSH.

93p

Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de drie uitspraken over en noteer bij elk cijfer de letter van de

woordvoerder die bij de uitspraak past. Geef voor je keuze telkens een argument.

Doe het zo:

Uitspraak 1 hoort bij …. (vul letter in), omdat …. (geef argument).

enz.

Gebruik bron 4.

Een interpretatie:

Minister-president Van Agt voelde zich als politicus beter thuis bij de verhouding tussen

pers en politiek zoals die in de jaren vijftig was, dan hoe die in jaren tachtig was.

102p

Leg uit

• welke kritiek Van Agt heeft op de journalisten waarmee hij te maken heeft;

• (zonder de bron) waarom Van Agt zich in zijn contacten met de pers beter thuisvoelde in de

jaren vijftig.

Ondanks zijn tegenzin, gaf Van Agt als minister-president wekelijks een persconferentie.

112p

Leg uit waarom Van Agt zich toch gedwongen voelde deze persconferenties te geven.

1214p

Lees de inleiding. Volg de aanwijzing en werk opdracht A tot en met E uit.

Inleiding

Als eindexamenleerling heb je de praktische opdrachten al achter de rug. Je buurmeisje zit

in 4 Havo en zij weet niet hoe ze verder moet met haar praktische opdracht geschiedenis.

Zij is bezig met een werkstuk over veranderingen in Nederland die door jongeren op gang

gebracht zijn. Voor deze opdracht nam zij drie interviews af. Je buurmeisje sprak met Koos

Vethaar, die nozem was in de jaren vijftig, met Ina Goudsbloem, die in de jaren zestig

deelnam aan de provobeweging en met Serge Beukelaar, in de jaren tachtig actief als

kraker. Ze heeft de drie interviews uitgewerkt, maar het lukt haar niet conclusies te trekken.

Daarmee ga jij haar helpen. In de conclusie stel je vast wie het belangrijkst waren voor

veranderingen in Nederland. Waren dit de nozems, de provo's of de krakers? Of zijn

jongeren niet zo belangrijk geweest en is de veranderde houding van de gezagsdragers

doorslaggevend geweest?

Aanwijzing

Neem de cursieve kopjes over.

Jongeren in de jaren vijftig

Koos Vethaar, de nozem, zei: “Wij nozems waren een uitzondering op de jongeren in de

jaren vijftig. Daardoor waren wij de voorlopers van provo's en krakers”.

A Ondersteun de bewering van Koos. Doe dat zo:

• Noem eerst in één regel een algemeen kenmerk van jongeren in de jaren vijftig;

• noem daarna één manier waarop nozems zich afzetten tegen de heersende normen;

• leg ten slotte uit, waardoor jongeren vanaf de jaren vijftig meer mogelijkheden kregen een

eigen jeugdcultuur vorm te geven.

Jongeren in de jaren zestig

Ina Goudsbloem, de provo, zei: “Veel van onze provoacties hebben in de jaren zestig en

zeventig succes gehad”.

B Ondersteun de bewering van Ina. Doe dat zo:

• Noem eerst een actiepunt van Provo;

• geef vervolgens een manier waarop zij dat actiepunt naar voren brachten;

• leg ten slotte voor dit actiepunt uit hoe Provo hiermee succes had.

Jongeren in de jaren zeventig en tachtig

Serge Beukelaar, de kraker, vertelde: “Wij krakers hebben in de jaren zeventig en tachtig de

maatschappij pas écht veranderd”.

C Ondersteun de bewering van Serge. Doe dat zo:

• Noem eerst een voorbeeld van de acties van krakers;

• leg daarna uit dat de acties van de krakers niet alleen gericht waren op het bestrijden van de

woningnood;

• leg ten slotte uit wat de krakers van hun doelstellingen hebben bereikt.

Jongeren en het gezag

Je hebt de uitspraken van Koos, Ina en Serge beoordeeld, maar je vindt het verhaal nog niet

compleet. Je mist de reactie van gezagsdragers op het optreden van de jongeren. Bij jullie in

de straat woont de heer W. Plooi, een gepensioneerd politieagent. Samen met je buurmeisje

interview je hem over zijn diensttijd sinds de jaren vijftig.

Jullie gebruiken drie van zijn uitspraken:

• “Wij politiemannen reageerden te fel op het optreden van nozems.”

• “Om de acties van de provo’s hebben we soms ook kunnen lachen.”

• “De tijd van de krakers was de zwaarste periode in mijn hele diensttijd.”

D Licht elke uitspraak toe.

Conclusie

Aan het einde van je opdracht moet je tot een slotsom komen. Welke groep is het

belangrijkst geweest voor de veranderingen in Nederland: de nozems, de provo's of de

krakers? Of geen van deze drie en was juist de reactie van de gezagsdragers het meest

doorslaggevend? Of kies je voor een antwoord dat hier tussenin ligt?

E Trek met je antwoorden op A tot en met D een duidelijke conclusie.

opgave 2Met de loep op Lancashire. Katoen en samenleving 1750-1850

Aan het einde van de achttiende eeuw bouwden textielfabrikanten in Lancashire hun

fabrieken vaak vlak bij een rivier.

132p

Geef twee redenen waarom zij dit deden.

Vóór de Industriële Revolutie waren thuiswevers in Lancashire voor hun werk sterk

afhankelijk van kooplieden.

143p

Geef daarvan drie voorbeelden.

De Industriële Revolutie begon in Engeland. Daarvoor zijn veel verklaringen, onder andere

het bezit van koloniën.

152p

Geef twee manieren waarop het bezit van koloniën heeft bijgedragen aan de industrialisatie

van Lancashire.

Gebruik bron 5.

Volgens de geïnterviewde wever komen de spinners voor de nieuwe spinfabrieken vooral

uit andere beroepen.

161p

Welke reden noemt hij daarvoor?

Gebruik bron 6.

Uit de gegevens van bron 6 trek je de volgende conclusie over de industrialisatie in

Lancashire: de invoering van machines in de textielnijverheid was een geleidelijk proces.

172p

Toon de juistheid van deze conclusie aan.

Gebruik de bronnen 5 en 6.

Stel: je doet onderzoek naar de gevolgen van de industrialisatie voor de productie van

handgeweven stoffen in Lancashire. Je hebt deze twee bronnen gevonden, en je gaat ze

beoordelen op hun bruikbaarheid.

184p

Leg voor zowel bron 5 als bron 6 uit, waarom die niet voldoende informatie opleveren voor

je onderzoek.

De middenklasse en de hogere klassen raakten er in het begin van de negentiende eeuw van

overtuigd dat er maatregelen genomen moesten worden tegen de slechte hygiënische

omstandigheden in de arbeiderswijken.

192p

Noem twee van hun motieven.

Gebruik bron 7.

Deze bron laat zien dat de Twentse textielindustrie op twee manieren met de wereldmarkt

was verbonden.

202p

Toon dat aan.

Gebruik bron 7.

Na 1850 moesten textielproducenten in Lancashire nieuwe exportgebieden zoeken. Uit deze

bron uit Oldenzaal zijn daarvoor twee verklaringen af te leiden.

212p

Geef die twee verklaringen.

Gebruik de bronnen 8 en 9.

Beide schilderijen geven een beeld van Gent, het ene schilderij in 1820 en het andere in

1837.

Hieronder staan twee juiste uitspraken:

1 Tussen 1820 en 1837 is er in Gent een toename van het aantal fabrieken met

stoommachines.

2 Tussen 1820 en 1837 wordt in de Gentse textielnijverheid het handweefgetouw

verdrongen door het mechanisch weefgetouw.

224p

Leg bij elke uitspraak uit of je deze twee schilderijen wel of niet kunt gebruiken om de

juistheid van de uitspraak aan te tonen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

In de eerste helft van de negentiende eeuw nam de technische voorsprong van de

katoenindustrie in Lancashire op de rest van de wereld sterk af.

234p

Geef hiervoor twee verklaringen:

• één verklaring die te maken heeft met oorzaken binnen Lancashire

• één verklaring die te maken heeft met ontwikkelingen in het buitenland.

Gebruik de bronnen 10 en 11.

Het rapport van de burgemeester van Almelo vult het beeld van kinderarbeid zoals dat in

het gedicht gegeven wordt, aan.

243p

Toon dit aan door:

• eerst met een element uit het gedicht uit te leggen wat de mening van de dichter is over

kinderarbeid;

• daarna met een element uit het rapport uit te leggen wat de mening van de burgemeester is

over kinderarbeid;

• ten slotte met een argument aan te geven waarom beide bronnen elkaar aanvullen.

Gebruik de bronnen 10 en 11.

Stel: je onderzoekt de gevolgen van kinderarbeid in de negentiende eeuw en je gebruikt

deze twee bronnen.

256p

Vergelijk beide bronnen. Doe dat op de volgende punten:

A Welke bron bevat meer informatie voor je onderzoek, bron 10 of bron 11? Licht je

antwoord met beide bronnen toe.

B Welke bron is daarom representatiever, bron 10 of bron 11?

C Welke bron is beter controleerbaar, bron 10 of bron 11? Licht je antwoord met beide

bronnen toe.

D Welke bron is daardoor betrouwbaarder, bron 10 of bron 11?

De Britse graanwet (Cornlaw) van 1815 hield in dat er een belasting kwam op graan uit het

buitenland. Dit had in Groot-Brittannië een aantal gevolgen:

1 de landadel en de boeren konden beter concurreren met het buitenland;

2 de concurrentiepositie van de fabrikanten tegenover het buitenland verzwakte.

262p

Leg per gevolg uit, waarom de graanwet hiertoe leidde.

In 1846 werden de graanwetten door het parlement ingetrokken. Deze gebeurtenis laat zien

dat in het parlement de macht verschoven was.

272p

Geef aan wie machtiger geworden waren en wie macht verloren hadden.