bij dit examen
Dit examen gaat over de esthetiek van het lelijke in de kunst, over de
betekenis van schoonheid en over de verschillende redenen waarom
architecten, kunstenaars en vormgevers regels over schoonheid
doorbreken en veranderen.
opgave 1Deconstructivisme
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

Op afbeelding 1 tot en met 4 zie je een huis in Santa Monica, een voorstad van Los Angeles. Architect Frank Gehry kocht hier in 1978 een huis dat er al jaren stond. Het was rose van kleur. Gehry bouwde er van alles bij en op en tegenaan. Figuur 1 hieronder is een bovenaanzicht van het eindresultaat. Rechts zie je de plattegrond. figuur 1
Gehry wilde iets nieuws bouwen, maar tegelijkertijd ook het
oorspronkelijke huis in stand houden.
Bekijk figuur 1 hierboven en afbeelding 1 tot en met 4.
12pBespreek twee ingrepen waardoor je kunt zeggen dat er een nieuw
gebouw is ontstaan. Geef daarbij steeds aan hoe de architect zorgde dat
het oude huis eveneens mee bleef doen.
Gehry woont in een wijk met middelgrote, vrijstaande huizen, zoals je die
in Amerikaanse voorsteden vaak aantreft. Op figuur 2 hieronder zie je
twee huizen uit zo'n woonwijk.
figuur 2
In 2012 kende het Amerikaanse Architectuurinstituut een prestigieuze
prijs toe aan het Gehry House. Maar toen Gehry het in 1978 bouwde,
waren de buurtbewoners geschokt. Ze vonden het ronduit lelijk.
Bekijk afbeelding 1 tot en met 4.
22pLeg uit waarom de omwonenden de architectuur van dit verbouwde huis
afkeurden. Doe dat aan de hand van twee kenmerken van het huis.
Het Gehry House is een van de eerste voorbeelden van een stijl in de
architectuur die deconstructivisme wordt genoemd.
33pBespreek drie kenmerken van het deconstructivisme die hier te zien zijn.

In 1987 won Gehry een prijsvraag en mocht hij voor de stad Los Angeles de Walt Disney Concert Hall ontwerpen. Het complex moest een grote concertzaal bevatten, met plaats voor ruim 2000 bezoekers. Op afbeelding 5 zie je de maquette.
Gehry benadert gebouwen als sculpturale objecten. De maquette op
afbeelding 5 is van geel- en zilverkleurig karton.
Het maken van zo'n maquette is eigenlijk een vorm van beeldhouwkunst.
Er worden technieken gebruikt die ook bij sculpturen worden toegepast.
Bekijk afbeelding 5.
42pNoem twee handelingen die hier zijn toegepast en geef steeds aan hoe
daardoor in karton een driedimensionaal object is ontstaan.
Het deconstructivisme breekt bewust met de stijl die vanuit Europa
bekend was geworden als het modernisme of het Nieuwe Bouwen. Ook
Gehry's concerthal wijkt duidelijk af van de uitgangspunten van het
Nieuwe Bouwen.
Bekijk afbeelding 5 en 6.
53pNoem drie uitgangspunten van het Nieuwe Bouwen en leg steeds uit hoe
je kunt zien dat die uitgangspunten hier zijn losgelaten.

In 2003 kon de Concert Hall, die je ziet op afbeelding 6, tussen de wolkenkrabbers van Los Angeles gerealiseerd worden. Pas toen waren er computerprogramma's waarmee de constructie van dit ontwerp kon worden berekend. Het gebouw is uitgevoerd in roestvrij staal, waarin verticale gleuven zijn aangebracht om licht door te laten.
Dit gebouw van Gehry werd door pers, critici en publiek wél enthousiast
ontvangen. Kennelijk had dit gebouw kwaliteiten die positief gewaardeerd
werden.
Bekijk afbeelding 6.
62pLeg aan de hand van twee kenmerken van de concerthal uit waarom dit
gebouw zo positief werd ontvangen.

Tegenwoordig worden vaak zeecontainers gebruikt als bouwmateriaal. Zulke stalen containers zijn groot genoeg om in te kunnen wonen. Ze zijn ruim 2,5 meter hoog en hebben lengtes van 6 of 12 meter. Op figuur 3 hieronder zie je een tekening van zo'n container. figuur 3
Op afbeelding 7, 8 en 9 zie je een woning die in 2010 ontworpen werd
door het Spaanse architectenbureau James&Mau. Het huis bestaat uit
vier afgedankte containers.
Containers blijken bruikbaar materiaal om woningen mee te bouwen.
72pBespreek twee eigenschappen die ze daar geschikt voor maken.
Tegenwoordig komt het in architectuur en design vaak voor dat iets wat
ooit lelijk werd gevonden, opeens trendy wordt. Containerwoningen zijn
daar een voorbeeld van.
Kennelijk is sprake van een opwaardering van industriële vormen in
architectuur en design.
82pGeef hiervoor twee verklaringen.
opgave 2Monsters
Vragen bij afbeelding 10 tot en met 15

Op afbeelding 10 zie je een draak op een kapiteel in een Franse kerk uit de twaalfde eeuw. Men geloofde dat de zielen van zondaars na hun dood door duivels en andere monsters gemarteld en verslonden werden. Die ziel wordt hier als mens weergegeven.
Dit soort beelden was een aansporing om het juiste geloof te belijden en
goed te leven. Ze dienden als afschrikwekkend voorbeeld.
93pBespreek drie aspecten die het beeld op afbeelding 10 afschrikwekkend
maken.
Om een kapiteel met beeldhouwwerk te maken, moest de beeldhouwer
verschillende problemen oplossen.
Bekijk afbeelding 10.
104pNoem twee van die problemen en leg uit hoe hij elk probleem heeft
opgelost.
Het beeldhouwwerk op afbeelding 10 is een voorbeeld van romaanse
kunst.
112pNoem twee kenmerken van romaanse vormgeving in het werk op
afbeelding 10.
Ook aan de buitenkant van middeleeuwse kerken kun je monsterachtige
wezens aantreffen. Op randen en dakgoten van gotische kerken en
kathedralen zijn vaak lelijke gedrochten te zien die fungeren als
waterspuwers. Ze voeren overtollig regenwater af.
Op afbeelding 11 zie je zo'n waterspuwer.
122pBespreek twee technische eisen waaraan een beeld moet voldoen om als
regenafvoer te kunnen functioneren.
Het monster op afbeelding 11 lijkt wel wat op de draak op afbeelding 10,
maar is een paar eeuwen later gemaakt.
Bekijk afbeelding 11.
132pBespreek twee kenmerken van de waterspuwer waaraan je kunt zien dat
hij later gemaakt is dan het kapiteel. Laat de architectuur buiten
beschouwing.

Op afbeelding 12 zie je een miniatuur uit een manuscript uit 1086 over het laatste Bijbelboek, de Apocalyps. Hierin wordt een visioen van de heilige Johannes beschreven, waarin het einde der tijden wordt voorspeld, met plagen, rampen en angstaanjagende verschijningen. In het visioen aanbidt de mensheid een draak, symbool voor de duivel. De draak, hier een slangachtig dier, draagt de macht over aan een zevenkoppig beest dat uit de zee is opgerezen.
De miniatuur op afbeelding 12 geeft de hoofdelementen van dit visioen
kernachtig weer. Daardoor is duidelijk te zien wat er gebeurt.
142pGeef voor twee gebeurtenissen uit het visioen aan hoe ze hier zijn
verbeeld.
Bekijk afbeelding 12.
De verschillende elementen zijn samengebracht tot een evenwichtige
compositie. Dit evenwicht ontstaat door kleur, vlakverdeling en richting.
152pGeef voor twee van deze drie aspecten aan hoe ze bijdragen aan
evenwicht in de compositie. Geef daarbij steeds een voorbeeld.
De maker van de miniatuur op afbeelding 13 breidt de voorstelling uit met
allerlei verhalende elementen. De heilige Johannes is bijvoorbeeld zelf
afgebeeld bij zijn visioen. Je ziet hem links op afbeelding 13.
Bekijk afbeelding 13 en 14.
163pBespreek nog drie andere voorbeelden van zulke verhalende elementen
die aan de voorstelling zijn toegevoegd.
De miniatuur op afbeelding 13 is gemaakt in de tijd van de gotiek.
173pLeg aan de hand van drie voorbeelden uit waaraan je dat kunt zien.

Op afbeelding 15 zie je een bladzijde uit de hedendaagse strip Inferno van Marcel Ruijters. Het verhaal is gebaseerd op een beroemd boek van Dante, een dichter uit de late middeleeuwen. In dit boek maakt Dante met iemand een reis door de hel.
Ruijters is geïnspireerd door middeleeuwse voorstellingen. Toch zie je dat
zijn tekeningen niet in de middeleeuwen maar in onze tijd zijn gemaakt.
Dat komt vooral door de dynamiek. Middeleeuwse voorstellingen zijn
relatief statisch.
181pLeg uit hoe het komt dat de tekening op afbeelding 15 zo dynamisch is.
Geef de belangrijkste oorzaak.
De miniaturen op afbeelding 12 en 13 en de tekening op afbeelding 15
zijn illustraties bij verhalen. Ze komen uit boeken die op een totaal
verschillende manier gemaakt zijn en die bestemd waren voor een heel
ander publiek.
192pGeef aan wat het belangrijkste verschil is tussen de totstandkoming van
een middeleeuws manuscript en een hedendaags stripboek. Geef ook aan
hoe dat verschil samenhangt met het publiek waarvoor de boeken
bestemd zijn.
opgave 3Koninginnen
Vragen bij afbeelding 16, 17 en 18

Francisco de Goya was de hofschilder van de Spaanse koning Karel IV en diens vrouw koningin Maria Luisa. Op afbeelding 16 zie je het staatsieportret dat hij in 1800 maakte van de koninklijke familie. Goya is zelf ook te zien. Hij staat links achter de groep.
De belangrijkste figuren zijn het koninklijk paar en kroonprins Ferdinand,
links in het blauwe pak. Maar koningin Maria Luisa, die hier 48 jaar oud is
en toen al tien kinderen had gebaard, was in feite de machtigste persoon
van het land. De compositie van het schilderij op afbeelding 16 lijkt dat
aan te geven.
202pBespreek twee aspecten van de compositie die daaraan bijdragen.
Goya maakte voorstudies van de afzonderlijke portretten en componeerde
die tot een natuurlijk en levendig geheel dat de geldende regels voor een
staatsieportret doorbrak. Dat is te zien aan de voorstelling en aan de
vormgeving.
211pLeg uit hoe de voorstelling bijdraagt aan een levendig effect.
223pBespreek drie aspecten van de vormgeving waardoor een levendig
geheel is ontstaan.

Vaak is gedacht dat Goya met dit werk een karikatuur wilde maken. Een criticus zou beweerd hebben dat de voorstelling leek op 'de kruidenier en zijn familie die zojuist de lotto hebben gewonnen'. Sommige kunsthistorici vroegen zich af of de koninklijke familie te dom was om te begrijpen dat Goya hen genadeloos ontmaskerde als lelijke slechteriken. Goya zou de koning als een 'pafferige gier' en de koningin 'bespottelijk vulgair' hebben weergegeven.
Tegenwoordig is wel duidelijk dat Goya geen kritiek leverde. Hij maakte
gewoon een goed schilderij, waar de familie tevreden over was.
232pGeef twee argumenten voor de conclusie dat Goya met dit schilderij geen
kritiek wilde leveren.
Op afbeelding 17 zie je een portret van de Engelse koningin Elisabeth.
Het is een schilderij uit 2001 van Lucian Freud. Op figuur 4 hieronder zie
je hem aan het werk.
figuur 4
Freud staat erom bekend dat hij zijn modellen nooit mooier maakt dan ze
zijn. Dat geldt ook voor het portret op afbeelding 17, dat een indringend
schilderij is geworden.
242pLeg uit waarom dit portret zo indringend is. Betrek twee aspecten van het
schilderij in je antwoord.
Het werk van Freud, die zich aanvankelijk liet inspireren door het
expressionisme, wordt wel neorealisme genoemd.
Bekijk afbeelding 17 en figuur 5 hierboven.
253pGeef aan in welk opzicht zijn stijl
− expressionistisch en
− realistisch is.
− Leg daarna uit waarom gesproken wordt van neorealisme.
Op afbeelding 18 zie je het werk H.M. uit 2012 van de Belgische schilder
Luc Tuymans. Hij kreeg de opdracht voor een portret van Hare Majesteit
koningin Beatrix vlak voordat zij zou aftreden.
Beatrix draagt geen kroon zoals Elizabeth. Toch heeft de schilder haar
'koninklijk' weergegeven. Dat komt mede door de omgeving.
262pLeg dit uit. Betrek twee aspecten van de omgeving in je antwoord.
Tuymans werkt meestal naar foto's. Hij maakt beelden van beelden, geen
beelden van mensen. Beatrix heeft niet urenlang geposeerd voor dit
portret. Tuymans maakte snel een aantal foto's van haar met zijn
smartphone.
Bekijk afbeelding 18.
272pNoem twee kenmerken waaruit je deze werkwijze kunt afleiden.

Tuymans, die bewondering heeft voor de voormalige koningin, vroeg tijdens de heropening van het Stedelijk Museum aan Hare Majesteit wat zij van het werk vond. Beatrix, die bij die gelegenheid dezelfde japon droeg als op het schilderij, zei dat ze gehoord had dat er nogal wat controverse was, maar dat dat bij goede kunstwerken zo hoort.
Een controverse is een meningsverschil. Sommige critici keurden het
werk hevig af en anderen vonden het juist goed.
Deze meningen weerspiegelen verschillende visies of opvattingen over
kunst.
282pGeef aan welke opvatting over kunst je kunt afleiden uit het afkeuren
van dit schilderij. Bespreek daarna de tegengestelde opvatting over kunst
van degenen die het juist goed vonden.
opgave 4Kunst van afval
Vragen bij afbeelding 19 tot en met 23

Op figuur 6 hieronder zie je een foto van een kunstgalerie in Parijs. De Franse kunstenaar Arman maakte in 1960 een kunstwerk in de vorm van een tentoonstelling die eruit bestond dat de galerie werd volgestouwd met vuilnis.
figuur 6
Het publiek kon deze tentoonstelling alleen van buitenaf zien.
Hieronder staan drie termen:
1 happening.
2 performance.
3 installatie.
293pGeef aan wat deze termen inhouden en geef ook steeds aan of ze wel of
niet van toepassing zijn op dit 'kunstwerk' van Arman.

In de jaren daarna verzamelde Arman allerlei soorten afval en presenteerde die als kunstwerken. Op afbeelding 19 zie je Poubelle des Halles uit 1961. De titel kan vertaald worden als Prullenbak van de Hallen, een grote markt in Parijs.
De vitrine is gevuld met objecten in allerlei vormen en kleuren.
Bekijk afbeelding 19.
303pBespreek drie kenmerken waaraan je kunt zien dat dit materiaal afval is.
Geef daarbij steeds een voorbeeld.
De kunstenaar presenteerde het afval meestal in plexiglas bakken, waar
je omheen kunt lopen. Op figuur 7 hieronder zie je een voorbeeld.
figuur 7
Het afval ondergaat op deze manier een transformatie: het wordt kunst!
312pLeg uit waarom het afval hierdoor als kunst kan worden beschouwd. Doe
dat aan de hand van twee effecten van deze manier van presenteren.
Op afbeelding 20 zie je een werk uit 1965 van de Zwitserse kunstenaar
Daniel Spoerri. Ook hij is geïnteresseerd in afval. Na een maaltijd lijmde
hij alles vast wat nog op tafel stond en presenteerde dit als kunstwerk. Op
figuur 8 hieronder zie hoe Spoerri's objecten meestal worden
tentoongesteld.
figuur 8
Spoerri's tableaus kunnen worden opgevat als driedimensionale stillevens
of als een soort sculpturen. Maar de kunstenaar wilde geen esthetische
objecten maken. Deze werken gaan onder meer over tijd en
vergankelijkheid.
Bekijk afbeelding 20.
322pLeg uit op welke manier hier sprake is van tijd en van vergankelijkheid.
Dit nouveau réalisme wordt door kunstcritici ook wel 'neo-dada' genoemd.
Bekijk afbeelding 19 en 20.
332pLeg uit waarom deze werken aan dada doen denken. Geef twee
argumenten.
Het nouveau réalisme wordt beschouwd als een Europese variant van de
popart. De kunstenaars halen hun onderwerpen ook uit de eigentijdse
consumptiemaatschappij. Maar de Nouveaux Réalistes hebben een
andere houding tegenover die consumptiemaatschappij.
342pLeg uit wat dit verschil inhoudt. Betrek zowel de Amerikaanse popart als
het nouveau réalisme in je antwoord.
De jaren zestig waren een periode van verzet tegen de maatschappelijke
normen en waarden. Ook in de kunstwereld verzette men zich tegen de
heersende tradities.
352pNoem twee tradities in de kunstwereld waartegen kunstenaars als de
Nouveaux Réalistes zich in die tijd verzetten.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 21 zie je het plein van de Hofstedeschool in Den Haag, met
een beeld uit 2011 van de kunstenaar David Bade.
Bade organiseerde workshops waarin leerlingen van de school sculpturen
maakten van allerlei objecten en materialen. In zijn atelier, te zien op
figuur 9 hieronder, vergrootte en versneed Bade deze sculpturen en
maakte er een nieuw beeld van.
figuur 9
Op afbeelding 21, 22 en 23 zijn de oorspronkelijke sculpturen nog wel te
herkennen, maar Bade heeft er toch één beeld van gemaakt.
Bekijk afbeelding 21, 22 en 23.
362pNoem twee ingrepen waardoor eenheid is ontstaan in dit werk.
De werkwijze van Bade doet wel wat denken aan die van Spoerri.
372pBespreek twee overeenkomsten met de werkwijze van Spoerri.

De opdrachtgever voor Bade's werk, het gemeentebestuur van Den Haag, was niet blij met het beeld en wilde het aanvankelijk niet plaatsen. Het argument was dat het contrast met de school te groot zou zijn, maar in feite vond men het gewoon lelijk.
Bade was het daar helemaal niet mee eens. Hij vond dat de
opdrachtgever niets van kunst begreep.
382pGeef twee argumenten die Bade gelijk geven.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.