bij dit examen
Dit examen gaat over de esthetiek van het lelijke in de kunst, over de
betekenis van schoonheid en over de verschillende redenen waarom
architecten, kunstenaars en vormgevers regels over schoonheid
doorbreken en veranderen.
opgave 1Architectuur tussen kunst en kitsch
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
De koning wilde een 'ridderburcht' en het kasteel past dan ook goed in de
romantiek. Het weerspiegelt ideeën die in die periode leefden.
12p
Bespreek twee romantische ideeën die in dit kasteel weerspiegeld
worden. Geef telkens aan waaruit je dat idee kunt afleiden als je
afbeelding 1 en 2 bekijkt.
Afbeelding 3 is het poortgebouw van Neuschwanstein, gefotografeerd
vanaf de binnenplaats. De architectuur heeft onder meer kenmerken van
de romaanse stijl.
Bekijk afbeelding 1, 2 en 3.
23p
Noem drie kenmerken van de romaanse bouwkunst die op de
afbeeldingen te zien zijn.
Op afbeelding 4 zie je een brug over een ravijn in de buurt van het
kasteel. De brug is in 1866 gebouwd. Figuur 1 hieronder is een
schematische tekening. In 1978 is de brug vernieuwd, waarbij de
oorspronkelijke vorm werd gehandhaafd. Het hekwerk van de reling is nog
origineel.
figuur 1
De brug kon destijds gebouwd worden dankzij de technische vooruitgang
in de negentiende eeuw.
32p
Leg dit uit. Doe dat aan de hand van het materiaal en van de techniek.
Dit soort bruggen werd niet door architecten gebouwd, maar door
ingenieurs, die ook stationshallen en fabrieken ontwierpen. Architecten
vonden deze 'ingenieurskunst' lelijk en minderwaardig.
42p
Leg uit waarom architecten deze ontwerpen lelijk vonden. Betrek het
verschil in werkwijze of het verschil in opleiding tussen ingenieur en
architect in je antwoord.
Techniek heeft een eigen soort schoonheid. Over de Eiffeltoren werd in 1889 geschreven dat er 'in die ijzerberg elementen van een nieuwe schoonheid' zaten, waar nog geen taal voor was. In 'alle logica die zichtbaar werd gemaakt' kon je een 'abstracte, wiskundige schoonheid' ontdekken.
De 'ingenieurskunst' leidde langzaam maar zeker tot een nieuwe
architectuuresthetiek. Deze nieuwe opvatting over schoonheid zou in de
loop van de twintigste eeuw door veel architecten worden overgenomen.
51p
Geef aan wat deze nieuwe schoonheidsopvatting over architectuur
inhoudt.
Walt Disney beschouwde Neuschwanstein als het perfecte voorbeeld voor zijn sprookjeskastelen. Op afbeelding 5 zie je het kasteel van Assepoester in Disney World in Orlando. Het werd ook gebruikt voor het logo op figuur 2 hieronder. figuur 2 Het Assepoesterkasteel in Disney World is puur decor. Het lijkt van steen, maar is van staal met daaromheen gewapend beton. Binnen bevinden zich een winkel, een kantoor en een restaurant.
Het exterieur is een Disneyvariant op Neuschwanstein. De vormgeving is
er helemaal op gericht het publiek te behagen en te betoveren.
Bekijk afbeelding 5 en figuur 2 op de pagina hiervoor.
63p
Noem drie manieren waarop het exterieur bijdraagt aan die betovering.
Geef ook steeds aan waarom daardoor een betoverend effect ontstaat.
Het kasteel van Assepoester heeft vooral kenmerken van de gotische stijl.
73p
Noem drie gotische kenmerken die te zien zijn op afbeelding 5.
Gebouwen als Neuschwanstein en het kasteel van Assepoester worden
door veel mensen prachtig gevonden. Maar veel critici vinden het slechte
architectuur en noemen het kitsch.
82p
Ben je het met die critici eens? Geef voor elk van beide gebouwen je
mening en een argument voor je mening.
In 2015 werd in een Engelse badplaats het tijdelijke 'pretpark' Dismaland geopend. Onder leiding van graffitikunstenaar Banksy werd door bijna zestig kunstenaars in het diepste geheim aan dit project gewerkt. Dismaland, van 'dismal', wat akelig of treurig betekent, geeft als een naargeestige parodie op Disneyland commentaar op de huidige wereld. Vluchtelingfiguren dobberen in bootjes, Assepoester is verongelukt, opgejaagd door paparazzi, een uitgebrand politiebusje ligt in de vijver. Op afbeelding 6 en 7 zie je haar kasteel.
Het hele project kan gezien worden als een aanklacht.
93p
Leg uit welke aanklacht of boodschap je kunt afleiden uit de vormgeving
van het Assepoesterkasteel op afbeelding 6 en 7. Leg ook uit waarom die
boodschap wordt versterkt door juist Disneyland als uitgangspunt te
kiezen.
opgave 2Christus en de duivel
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 11
Op afbeelding 8 zie je een miniatuur uit een Engels gebedenboek uit de eerste helft van de twaalfde eeuw. Het is een illustratie van een Bijbelverhaal, waarin de duivel Christus driemaal op de proef stelt. Hij daagt Hem bijvoorbeeld uit om stenen in brood te veranderen en om van een hoog gebouw naar beneden te springen.
Op de miniatuur op afbeelding 8 zie je de derde uitdaging: de duivel wil
dat Christus voor hem knielt en hem aanbidt, in ruil voor alle rijkdommen
van de wereld.
Christus vertegenwoordigt het Goede, de duivel is het Kwaad.
102p
Leg uit hoe dit blijkt uit de manier waarop elk van beiden is voorgesteld.
De rijkdommen die de duivel belooft, zijn weergegeven als drie
goudkleurige voorwerpen op de grond. Uit schetsen onder de verflaag
bleek dat de maker van de miniatuur aanvankelijk veel meer gouden
schatten had willen schilderen.
Bekijk afbeelding 8.
112p
Geef een reden waarom de maker kennelijk van plan was om méér
schatten te schilderen. Geef ook een argument voor zijn beslissing om het
uiteindelijk niet te doen.
Miniaturen zoals op afbeelding 8 werden in de vroege middeleeuwen
uitsluitend vervaardigd in kloosters.
121p
Verklaar waarom dat alleen in kloosters gebeurde.
Afbeelding 9 is een miniatuur uit 1416 uit het Getijdenboek van de Franse hertog Jean de Berry. De duivel heeft een steen in zijn hand die Christus in brood moet veranderen, hij daagt Hem uit van de hoge berg te springen en toont Hem alle rijkdommen van de wereld. Op figuur 3 hieronder zie je een detail. figuur 3
Op de voorgrond van afbeelding 9 is een bestaand kasteel uit die tijd
afgebeeld. Het weergeven van de wereld en de werkelijkheid lijkt hier
belangrijker dan het verhaal van Christus en de duivel.
Bekijk afbeelding 9.
133p
Bespreek drie aspecten waardoor die indruk wordt gewekt.
De miniatuur op afbeelding 8 is romaans, die op afbeelding 9 gotisch van
stijl. Dat is onder meer te zien aan de manier waarop ruimte is
gesuggereerd.
Bekijk afbeelding 9.
142p
Bespreek twee nieuwe manieren van ruimtesuggestie op afbeelding 9 die
in de gotiek veel werden toegepast.
Op afbeelding 10 zie je een deel van een glas-in-loodraam van de
kathedraal van Chartres uit de eerste helft van de dertiende eeuw. De
duivel daagt Christus uit om van de tempel naar beneden te springen.
Rechts is een engel afgebeeld.
Om een voorstelling in glas in lood te maken moest een aantal technische
problemen worden opgelost.
Bekijk afbeelding 10.
153p
Noem drie van deze technische problemen. Geef ook steeds aan hoe elk
probleem is opgelost.
162p
Bespreek twee functies die glas-in-loodramen in de middeleeuwen
hadden. Laat de bescherming tegen weer en wind buiten beschouwing.
Dix was een expressionist. Dat is te zien aan de manier waarop hij
Christus weergeeft.
172p
Leg dit uit aan de hand van de voorstelling en van de vormgeving van
de Christusfiguur.
Dix vertelt het Bijbelverhaal op een moderne manier. Dat blijkt vooral uit
de manier waarop hij de duivel weergeeft. Het verhaal krijgt daardoor een
meer hedendaagse inhoud.
182p
Geef aan op welke moderne manier hij de duivel heeft verbeeld. Leg
daarna uit welke andere inhoud het werk daardoor krijgt.
opgave 3Schoonheid heeft haar gezicht verbrand
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16
Op afbeelding 12 zie je een schilderij uit 1891 van de Duitse schilder Franz von Stuck met de titel Orpheus. Deze halfgod uit de Griekse mythologie speelde zo betoverend op zijn lier, dat zelfs de wilde dieren aan zijn voeten kwamen liggen luisteren.
Bekijk afbeelding 12.
De schilder heeft het verhaal zo mooi mogelijk weergegeven.
192p
Bespreek twee aspecten die hier schoonheid benadrukken.
Von Stuck behoorde tot een groep kunstenaars die zich aan het eind van
de negentiende eeuw verzette tegen de lelijkheid om hen heen. In hun
ogen hing die samen met ontwikkelingen in de kunst en maatschappij van
die tijd.
201p
Leg uit welke ontwikkeling in de maatschappij volgens kunstenaars
bijdroeg aan lelijke producten.
In de tweede helft van de negentiende eeuw waren er ook nieuwe
ontwikkelingen in de kunst die volgens de groep van Von Stuck bijdroegen
aan de lelijkheid.
212p
Noem de nieuwe kunststroming uit die tijd waartegen deze kunstenaars
zich verzetten. Leg ook uit waarom zij deze stroming afkeurden.
Over het verhaal van Orpheus zijn niet alleen schilderijen gemaakt, maar
ook opera's en dansstukken. Het is al eeuwenlang een geliefd thema
binnen alle kunstdisciplines.
221p
Verklaar waarom dit thema door kunstenaars graag wordt gekozen.
De spontane vormgeving doet denken aan die van kindertekeningen.
Lucebert houdt zich niet meer aan de academische regels die Von Stuck
nog volgde.
Bekijk afbeelding 12 en 13.
233p
Bespreek drie beslissingen waarmee Lucebert afwijkt van de regels van
Von Stuck.
Op afbeelding 14 zie je een schilderij uit 1953 van de Nederlandse
schilder Karel Appel. Het is een eerbetoon aan het Amerikaanse echtpaar
Rosenberg, dat op verdenking van spionage ter dood werd veroordeeld.
Aan hun schuld werd door velen getwijfeld. Je ziet het echtpaar op figuur
4 hieronder.
figuur 4
Appel noemde zijn schilderij De veroordeelden. Op afbeelding 14 zie je
een man en een vrouw.
Bekijk afbeelding 14 en het detail op afbeelding 15.
243p
Bespreek drie manieren waarop Appel de figuren als veroordeelden
weergeeft.
Lucebert en Appel maakten deel uit van COBRA, een groep Deense, Belgische en Nederlandse kunstenaars die in 1948 werd opgericht. Het werk van de COBRA-schilders leidde tot grote opschudding en werd in de pers 'geknoei, geklots en gekladder' genoemd.
De kritiek ging voor een groot deel over de manier van schilderen.
Bekijk afbeelding 14 en het detail op afbeelding 15.
253p
Bespreek drie aspecten van Appels techniek die tot dit soort kritiek
leidden.
Karel Appel reageerde op de kritiek door te zeggen: "Ik schilder als een
barbaar in deze barbaarse tijd." Hij wilde geen 'mooie' kunst maken in een
tijd waarin volgens Lucebert "…schoonheid haar gezicht (heeft) verbrand."
Volgens de COBRA-kunstenaars eiste de tijd waarin zij leefden een
andere manier van schilderen.
262p
Leg dit uit.
Op afbeelding 16 zie je De triomfator van Lucebert. Het is een schilderij
uit 1968, dat goed aansluit bij de tijd waarin het is gemaakt.
272p
Leg aan de hand van de inhoud van dit werk uit waarom het aansluit bij
de maatschappij van de jaren zestig.
opgave 4Stoelen
Vragen bij afbeelding 17 tot en met 20
Op afbeelding 17 zie je een ontwerp uit 1934 van Gerrit Rietveld. De stoel
is van onbehandeld vurenhout, waarvan destijds kratten werden gemaakt
om meubels in te vervoeren. Deze stoel wordt dan ook 'kratfauteuil'
genoemd. Hij was ook als bouwpakket te koop.
figuur 5
bouwtekening kratfauteuil
Rietveld wilde goede en betaalbare meubels maken. De kratfauteuil kostte
destijds omgerekend ongeveer € 15.
Bekijk afbeelding 17 en de bouwtekening op figuur 5 hierboven.
283p
Geef aan de hand van drie aspecten aan hoe deze stoel zo goedkoop
geproduceerd kon worden.
De fauteuil op afbeelding 18 is net als de kratstoel van goedkoop
materiaal gemaakt.
Vergelijk afbeelding 17 en 18.
294p
Noem twee overeenkomsten en twee verschillen in de vormgeving van de
stoelen van Rietveld en Eek.
Eek gebruikt graag sloop- of afvalhout, mede omdat hij zich ergert aan de
enorme verspilling in de designwereld. Sloophout was binnen die wereld
een volstrekt ondenkbaar materiaal.
301p
Leg uit waarom dit materiaal niet binnen de designwereld paste.
De stoel op afbeelding 18 kost op dit moment ongeveer € 2000. Toch
wordt hij goed verkocht.
312p
Geef twee verklaringen voor de populariteit van dit meubel. Laat het
argument van recycling buiten beschouwing.
Eeks sloophouten meubels worden veel nagemaakt. Soms zijn zulke
kopieën moeilijk van de oorspronkelijke te onderscheiden.
Eek stapte naar de rechter om dit namaken en verkopen te laten
verbieden. Dat lukte.
321p
Ben je het eens met dit verbod? Geef een argument voor je antwoord.
Met deze serie had Baas meteen veel succes op de jaarlijkse designbeurs
in Milaan. Toch wordt zijn vormgeving door sommigen juist 'antidesign'
genoemd.
332p
Geef twee argumenten waarom deze stoel als 'antidesign' kan worden
opgevat. Laat het materiaal buiten beschouwing.
Piet Hein Eek zet elk ontwerp eerst zelf zorgvuldig in elkaar. Maarten
Baas daarentegen zegt dat hij 'twee linkerhanden' heeft en laat alles door
een assistent uitvoeren.
Eek en Baas hebben dus een andere manier van ontwerpen.
342p
Geef aan wat dit verschil inhoudt. Betrek beide ontwerpers in je antwoord.
Op afbeelding 20 zie je een werk uit 2011 van de Tsjechische kunstenaar
Kristof Kintera. Op een bestaande kantoorstoel goot hij roze kunsthars.
De stoel doet nu denken aan een kunstobject van de surrealisten.
352p
Bespreek twee kenmerken van het object op afbeelding 20 die typerend
zijn voor kunst van het surrealisme.
Op figuur 6 hieronder staat de stoel van Kintera in een kantooromgeving.
figuur 6
De stoel heeft als titel Lida, de naam van een vrouw. Dat beïnvloedt de
interpretatie van de installatie op figuur 6.
362p
Leg uit welke inhoud wordt gesuggereerd met deze installatie.
In dit examen zijn gebouwen, objecten en kunstwerken aan de orde
geweest die om allerlei redenen door critici of door het publiek lelijk
werden gevonden.
Sinds het midden van de negentiende eeuw maakten kunstenaars steeds
vaker werken die niet meteen mooi gevonden werden.
In de twintigste eeuw deden ze dat soms ook met opzet.
372p
Geef hiervoor twee verklaringen. Geef daarbij een voorbeeld van kunst of
een kunstenaar of ontwerper uit dit examen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
De bijlage met informatie bij dit examen, zoals hij gedrukt is.
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
12p
23p
32p
42p
51p
63p
73p
82p
93p
102p
112p
121p
133p
142p
153p
162p
172p
182p
192p
201p
212p
221p
233p
243p
253p
262p
272p
283p
294p
301p
312p
321p
332p
342p
352p
362p
372p
