bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2014, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1De grote en kleine bloedsomloop

11p
In de afbeelding zie je een schema van de grote en de kleine
bloedsomloop.
figuur bij de opgave
Welke twee cijfers geven bloedvaten van de kleine bloedsomloop aan?
A 1 en 4
B 2 en 5
C 3 en 6

opgave 2Gal

In de afbeelding zie je een deel van het verteringsstelsel.
22p
Welke letter geeft het orgaan aan waarin gal wordt gemaakt? En welke
letter geeft het orgaan aan waarin gal wordt opgeslagen?
Schrijf je antwoord zó op:
gemaakt in: letter.........................
opgeslagen in: letter.....................
Soms raakt de galbuis verstopt, bijvoorbeeld door een ontsteking. Gal kan dan niet afgevoerd worden naar de dunne darm. Stoffen uit gal komen dan via het bloed in de huid terecht waardoor de huid geel wordt. Dit…

Soms raakt de galbuis verstopt, bijvoorbeeld door een ontsteking. Gal kan dan niet afgevoerd worden naar de dunne darm. Stoffen uit gal komen dan via het bloed in de huid terecht waardoor de huid geel wordt. Dit wordt geelzucht genoemd.

31p
Bloed met stoffen uit gal stroomt via de kortste weg van de lever naar de
huid.
Passeert het bloed dan het hart? Zo ja, hoe vaak komt het bloed dan door
het hart?
A nee
B ja, eenmaal
C ja, tweemaal
D ja, driemaal
41p
Als er geen gal bij het voedsel in de dunne darm komt, verloopt de
vertering niet goed.
Welke voedingsstoffen worden dan minder goed verteerd?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten

opgave 3Waarnemingen aan organismen

opgave als beeld van het examen
In het schema geven letters vijf lengtematen aan. 1000 cm 100 cm 10 cm 1 cm 0,1 cm Op de uitwerkbijlage staan in een tabel de namen van enkele organismen of delen van organismen. • Hoe lang zijn deze organismen of delen van organismen ongeveer? Schrijf de letters van de lengtematen uit het schema…

In het schema geven letters vijf lengtematen aan. 1000 cm 100 cm 10 cm 1 cm 0,1 cm Op de uitwerkbijlage staan in een tabel de namen van enkele organismen of delen van organismen. • Hoe lang zijn deze organismen of delen van organismen ongeveer? Schrijf de letters van de lengtematen uit het schema op de juiste plaats in de tabel op de uitwerkbijlage . Gebruik elke letter één keer.

Rachida bekijkt met een microscoop een stukje van een dwarsdoorsnede van een blad. Ze maakt er een tekening van (zie de afbeelding). Rachida ziet in cel Q celdelen die in cel P ontbreken. In deze celdelen vindt fotosynthese plaats. • Geef de naam van deze celdelen.
opgave als beeld van het examen
Femke laat 25 erwten kiemen. Ze meet om de dag de lengte van de kiemplantjes. De resultaten van haar waarnemingen zet ze in een tabel. tijd (dagen) gemiddelde lengte (mm) 1 0 3 1 5 4 7 8 9 13 11 16 13 19 Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier. • Maak op dit grafiekpapier een lijndiagram…

Femke laat 25 erwten kiemen. Ze meet om de dag de lengte van de kiemplantjes. De resultaten van haar waarnemingen zet ze in een tabel. tijd (dagen) gemiddelde lengte (mm) 1 0 3 1 5 4 7 8 9 13 11 16 13 19 Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier. • Maak op dit grafiekpapier een lijndiagram met de gegevens uit de tabel.

Het schema hieronder stelt de fotosynthese voor. water + ……(1)…… + energie • Wat moet op de plaatsen (1) en (2) ingevuld worden om het schema compleet te maken? Schrijf je antwoord zó op: 1 = ................................ 2 = ................................

opgave 4Voedingsadviezen

Op een website over gezonde voeding staat het volgende te lezen.
Zorg ervoor dat je voedsel voldoende voedingsvezels en water bevat. Voedingsvezels zijn onverteerbare delen van het voedsel. Ze stimuleren de peristaltische bewegingen in het verteringskanaal. Je lichaam gebruikt…

Zorg ervoor dat je voedsel voldoende voedingsvezels en water bevat. Voedingsvezels zijn onverteerbare delen van het voedsel. Ze stimuleren de peristaltische bewegingen in het verteringskanaal. Je lichaam gebruikt water onder andere om zweet te maken. Zweet is nodig voor de regeling van de lichaamstemperatuur.

92p
In de afbeelding zie je de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.
figuur bij de opgave
Twee cijfers geven vakken aan met voedingsmiddelen die veel
voedingsvezels bevatten.
Schrijf deze twee cijfers op.
101p
Over zweet en lichaamstemperatuur worden de volgende twee uitspraken
gedaan.
1 De productie van zweet neemt toe als je lichaamstemperatuur stijgt.
2 Door verdamping van zweet koelt je lichaam af.
Zijn deze uitspraken juist?
A Geen van beide uitspraken is juist.
B Alleen uitspraak 1 is juist.
C Alleen uitspraak 2 is juist.
D Beide uitspraken zijn juist.
111p
Op de website wordt geadviseerd om niet te veel te eten. Te veel eten
kan leiden tot overgewicht. Overgewicht heeft schadelijke gevolgen voor
de gezondheid.
Noem zo’n schadelijk gevolg.

opgave 5Een bij

122p
Als een bij van bloem naar bloem vliegt op zoek naar voedsel, kan
bestuiving plaatsvinden. Een bloem die zo wordt bestoven, heeft
eigenschappen die een bij naar de bloem lokken.
Schrijf twee van die eigenschappen op.
131p
In de afbeelding zie je een tekening van het lichaam van een bij met
daarin onder andere de tracheeën.
figuur bij de opgave
Tot welk orgaanstelsel behoren de tracheeën?
A tot het ademhalingsstelsel
B tot het bloedvatenstelsel
C tot het verteringsstelsel
D tot het zenuwstelsel

opgave 6Granen

Granen vormen een belangrijke voedselbron voor mensen. In de tabel staan gegevens over de voedingswaarde van verschillende graansoorten. analyse per 100 gram vitaminen kool- (mg) graan- energie eiwitten vetten…

Granen vormen een belangrijke voedselbron voor mensen. In de tabel staan gegevens over de voedingswaarde van verschillende graansoorten. analyse per 100 gram vitaminen kool- (mg) graan- energie eiwitten vetten hydraten folium- B1 B2 B6 E soort (kJ) (g) (g) (g) zuur gerst 1489 11,0 2,1 72,0 0,43 0,18 0,56 0,67 0,065 haver 1546 12,5 7,1 63,0 0,52 0,17 0,75 0,84 0,033 maïs 1501 9,0 3,8 71,0 0,36 0,20 0,40 2,00 0,026 rijst 1492 7,5 2,2 75,5 0,41 0,09 0,67 0,74 0,016 rogge 1386 8,8 1,7 69,0 0,35 0,17 0,29 2,00 0,140 tarwe 1460 11,5 2,0 70,0 0,48 0,24 0,44 1,35 0,090

141p
Het zijn vooral de koolhydraten in de granen die energie leveren.
In de tabel zie je dat gerst per 100 gram meer koolhydraten bevat dan
maïs. Toch levert maïs per 100 gram meer kilojoules aan energie dan
gerst.
Verklaar dit met behulp van gegevens uit de tabel.
151p
Granen worden onder andere gebruikt voor het brouwen van bier. Voor
een goede kwaliteit bier is het eiwitgehalte van de graansoort van belang.
Dit mag niet minder zijn dan 10% en niet meer dan 11%.
Hoe heet de graansoort die volgens bovenstaande gegevens geschikt
is voor het brouwen van bier?
161p
Vergelijk de voedingswaarde van rogge en van gerst.
Noem twee vitaminen waarvan rogge meer bevat dan een gelijke
hoeveelheid gerst. Gebruik gegevens uit de tabel.

opgave 7Het syndroom van Turner

Bij een meisje met het syndroom van Turner komen secundaire geslachtskenmerken niet goed tot ontwikkeling. Dit wordt veroorzaakt door een verstoring in de productie van de geslachtshormonen die dit regelen.
171p
Waar in het voortplantingsstelsel van een vrouw worden deze
geslachtshormonen gemaakt?
A in de baarmoeder
B in de eierstokken
C in de eileiders
D in de vagina
181p
Noem een secundair geslachtskenmerk van een vrouw.
191p
Bij veel vrouwen met het syndroom van Turner zijn de nieren aan de
onderkant met elkaar vergroeid (zie de afbeelding). De kans op het
ontstaan van nierstenen in een nierbekken is dan vergroot.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een plaats aan waar nierstenen dan kunnen ontstaan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

opgave 8Aanpassingen aan de leefomgeving

De stofwisseling van een kangoeroerat is aangepast aan een bepaald type leefomgeving. Daarbij spelen verlies en aanvulling van water een rol. In de afbeelding zie je diagrammen met gegevens daarover. Daarnaast staan…

De stofwisseling van een kangoeroerat is aangepast aan een bepaald type leefomgeving. Daarbij spelen verlies en aanvulling van water een rol. In de afbeelding zie je diagrammen met gegevens daarover. Daarnaast staan diagrammen met zulke gegevens over een mens. kangoeroerat mens Legenda: urine ontlasting verdamping verlies van water per dag kangoeroerat mens Legenda: gemaakt in het lichaam opgenomen met aanvulling vast voedsel van water per dag opgenomen met vloeistof

201p
Een groot deel van het water dat de kangoeroerat nodig heeft, wordt in
het lichaam gemaakt bij de stofwisseling (zie de afbeelding). De rest
neemt het dier op uit de omgeving.
Er is verschil in de manier waarop de kangoeroerat en de mens water uit
de omgeving opnemen.
Leid uit de diagrammen af wat dat verschil is.
211p
Water wordt in het lichaam gemaakt bij het stofwisselingsproces dat
energie vrijmaakt in de cellen.
Hoe heet het proces waarbij energie vrijkomt in de cellen?
221p
De stofwisseling van een kangoeroerat is aangepast aan een bepaald
type leefomgeving.
Is die leefomgeving droog of is die vochtig? Leg je antwoord uit met
behulp van gegevens uit de afbeelding.
231p
Een mens verliest gemiddeld per dag 2500 milliliter water, waarvan
900 milliliter door verdamping en 100 milliliter met de ontlasting.
Hoeveel milliliter water verliest de mens per dag met de urine volgens
bovenstaande gegevens?
242p
In de afbeelding hieronder zie je een rode vos en een poolvos. De rode
vos leeft onder andere in Nederland, de poolvos in koudere gebieden.
figuur bij de opgave
Tussen deze twee diersoorten zijn verschillen die te verklaren zijn door
verschillen in de leefomgeving.
Noem zo’n verschil tussen een rode vos en een poolvos. Leg uit dat
dit een aanpassing is aan de leefomgeving.

opgave 9Een röntgenfoto

251p
Voor het maken van een röntgenfoto wordt soms een contrastvloeistof in
het bloed gespoten. Door de vloeistof worden de bloedvaten beter
zichtbaar.
figuur bij de opgave
In de röntgenfoto hierboven zijn bloedvaten van het hart te zien. De pijl
wijst naar een vernauwing in één van de bloedvaten. Dit bloedvat is een
aftakking van de aorta en vervoert zuurstofrijk bloed naar de hartspier.
Hoe heet dit bloedvat?
A holle ader
B kransader
C kransslagader
D longader

opgave 10Taaislijmziekte

Taaislijmziekte is een ziekte waarbij slijm dat in het lichaam wordt gemaakt, abnormaal dik en taai is. Dit veroorzaakt problemen in verschillende orgaanstelsels.
261p
Bij iemand met taaislijmziekte hoopt dik slijm zich op in de luchtwegen. Dit
heeft tot gevolg dat de patiënt veel moet hoesten.
Bij hoesten trekken de buikspieren zich krachtig samen.
Gaat het middenrif dan omhoog of omlaag? En heeft dit inademing of
uitademing tot gevolg?
A Het middenrif gaat omhoog en dit heeft inademing tot gevolg.
B Het middenrif gaat omhoog en dit heeft uitademing tot gevolg.
C Het middenrif gaat omlaag en dit heeft inademing tot gevolg.
D Het middenrif gaat omlaag en dit heeft uitademing tot gevolg.
271p
Bij veel mensen met taaislijmziekte werkt de alvleesklier niet goed. Dit
kan een vorm van suikerziekte tot gevolg hebben. De alvleesklier maakt
dan niet voldoende hormonen voor het regelen van het glucosegehalte
van het bloed.
Hoe heten deze hormonen?
A adrenaline en glucagon
B adrenaline en insuline
C glucagon en insuline
281p
291p
Bij veel jongens met taaislijmziekte bevat het
sperma alleen zaadvocht en geen
zaadcellen. Zij zijn daardoor onvruchtbaar.
Bij deze jongens ontbreken de delen van de
voortplantingsorganen die in de afbeelding
zijn aangegeven met de letter P.
Hoe heten deze delen?
Een deel van het zaadvocht wordt gemaakt
in de prostaat.
Waar wordt een ander deel van het
zaadvocht gemaakt?
A in de bijballen
B in de zaadballen
P
C in de zaadblaasjes
301p
Taaislijmziekte is vast te stellen door prenataal onderzoek van cellen van
de baby.
Drie methoden die gebruikt worden bij prenataal onderzoek zijn:
1 echoscopie
2 vlokkentest
3 vruchtwaterpunctie.
Bij welke van deze methoden worden cellen van de ongeboren baby
weggenomen?
A alleen bij 1
B alleen bij 2
C alleen bij 3
D zowel bij 1 als bij 2
E zowel bij 1 als bij 3
F zowel bij 2 als bij 3

opgave 11Schimmels

Fusariumschimmels kunnen bij planten ziekten veroorzaken. Ze dringen via jonge wortels de plant binnen en groeien verder in de houtvaten.
311p
Tanja bekijkt door een microscoop een stukje wortel van een plant die
ziek is door zo’n schimmel. Ze ziet wortelcellen en schimmelcellen.
Heeft een wortelcel een celwand? En heeft een schimmelcel een
celwand?
A Geen van beide cellen heeft een celwand.
B Alleen een wortelcel heeft een celwand.
C Alleen een schimmelcel heeft een celwand.
D Zowel een wortelcel als een schimmelcel heeft een celwand.
321p
Houtvaten transporteren water en opgeloste stoffen.
Als een fusariumschimmel een plant is binnengedrongen, raken houtvaten
verstopt.
Welk transport wordt dan verstoord?
A alleen het transport vanuit de stengel naar de wortel
B alleen het transport vanuit de wortel naar de stengel
C zowel het transport vanuit de stengel naar de wortel als het transport
vanuit de wortel naar de stengel
331p
Sommige fusariumschimmels maken in de plant een giftige stof. Als een
dier zo’n plant eet, wordt het gif in het bloed opgenomen.
Het bloed wordt van de darm eerst naar de lever vervoerd en daarna
verder door het lichaam.
Leg uit dat het voor het dier belangrijk is dat het bloed met het gif
eerst in de lever terechtkomt.

opgave 12Pissebedden

Een biologiedocent geeft zijn leerlingen de
opdracht om een onderzoek uit te voeren met
pissebedden.
Omdat je pissebedden vaak onder stenen
kunt vinden, vragen Reza en Tessa zich af of
pissebedden een voorkeur hebben voor
donker. Ze maken een werkplan om dit te
onderzoeken.
figuur bij de opgave
Voor hun onderzoek maken Reza en Tessa gebruik van een keuzekamer
met een licht deel en een donker deel (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
Aan het begin van hun onderzoek zetten ze 25 pissebedden in het lichte
deel en 25 pissebedden in het donkere deel. Steeds na één minuut tellen
ze het aantal pissebedden in het lichte deel van de keuzekamer. Na vijf
minuten tellen de leerlingen ook het aantal pissebedden in het donkere
deel. De resultaten staan in de tabel.
tijd aantal pissebedden (minuten) donker licht 0 25 25 1   22 2   19 3   11 4   7 5 46 4
342p
Hoeveel pissebedden bevinden zich na drie minuten in het donkere deel?
Leg je antwoord uit met een berekening.
351p
Uit de resultaten trekken Reza en Tessa de juiste conclusie om antwoord
te geven op hun onderzoeksvraag.
Schrijf deze conclusie op.

opgave 13Medische technieken

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 36 tot en
met 48. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie
gebruiken.
361p
In informatie 1 staat dat een arts sneetjes in de buikwand maakt en
daarbij onder andere door een vetlaag snijdt.
Waar bevindt dit vet zich?
A in de opperhuid
B in de lederhuid
C in het onderhuids bindweefsel
371p
In de eerste afbeelding van informatie 1 geeft de letter P een orgaan aan.
Wat is de naam van dit orgaan?
A baarmoeder
B endeldarm
C nier
D urineblaas
382p
In de tweede afbeelding van informatie 1 wijzen de letters Q en R delen
van twee organen aan.
Geef de namen van deze organen.
Schrijf je antwoord zó op:
Q =...............................
R =...............................
391puitwerkbijlage
Een patiënt krijgt een maagonderzoek met een endoscoop die via de
mond wordt ingebracht.
Op de uitwerkbijlage staat een afbeelding van een doorsnede van een
hoofd.
Langs welke weg gaat de endoscoop het lichaam van de patiënt in?
Geef je antwoord door een lijn te tekenen op de uitwerkbijlage, tot
zo ver mogelijk onderin de afbeelding.
401p
In informatie 3.1 is sprake van uitlopers van zenuwcellen.
Hoe heten die zenuwcellen?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen
411p
Tijdens een bevalling kan pijn bij een vrouw onderdrukt worden door een
half-diepe ruggenprik. Spieren in haar onderlichaam werken dan nog wel
(zie informatie 3.2).
Leg uit waarvoor het nodig is dat die spieren dan nog wel werken.
421p
Jelle wordt voor een operatie onder narcose gebracht. Tijdens de operatie
wordt hij kunstmatig beademd.
Leg uit waardoor een patiënt onder narcose zelf niet goed kan
ademen.
432p
In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.
figuur bij de opgave
In de informatie worden twee delen van het oog genoemd die behandeld
kunnen worden met laserstralen.
Schrijf de twee cijfers op die deze delen in de afbeelding aangeven.
Geef ook de namen van die twee delen.
Schrijf je antwoord zó op:
cijfer:........., naam:.....................
cijfer:........., naam:.....................
441p
Waarvan neemt een dialyse-apparaat de functie over?
A van de endeldarm
B van de lever
C van de nieren
D van de urineblaas
451p
In de eerste afbeelding van informatie 5 geven de letters R en S twee
slangetjes aan die in verbinding staan met het dialyse-apparaat. Door de
slangetjes stroomt bloed.
In welk slangetje bevat het bloed de minste afvalstoffen, in R of in S?
Leg je antwoord uit.
461p
In de tweede afbeelding van informatie 5 geeft de letter T een
bloeddeeltje aan.
Schrijf de naam van dit bloeddeeltje op.
471p
In informatie 6 staat dat een hartcyclus bestaat uit drie fasen.
Tijdens welke fase zijn de kleppen tussen de boezems en de kamers
gesloten?
A tijdens fase 1
B tijdens fase 2
C tijdens fase 3
482puitwerkbijlage
In een schema op de uitwerkbijlage staan de namen van twee
orgaanstelsels.
Schrijf in het schema achter elk orgaanstelsel de naam van een
techniek waarmee een deel van het stelsel kan worden onderzocht of
behandeld volgens de informatie.