bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2014, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Een spiraaltje

Een spiraaltje is een voorbehoedmiddel dat een arts kan inbrengen in het lichaam van een vrouw. In de afbeelding zie je waar het spiraaltje dan terechtkomt.
11p
Hoe heet het orgaan waarin het spiraaltje zich bevindt?
21p
De arts brengt een spiraaltje in via het orgaan dat in de afbeelding wordt
aangegeven met de letter P.
Hoe heet dit deel van het voortplantingsstelsel?
31p
Er zijn verschillende typen spiraaltjes. Eén daarvan is het koperspiraaltje
dat onder andere de beweging van zaadcellen remt.
Leg uit waardoor de kans op een bevruchting kleiner wordt als
zaadcellen niet goed bewegen.

opgave 2Water in het lichaam

41p
Het menselijk lichaam bestaat voor ongeveer 70 procent uit water. Er
bevindt zich water in en om de cellen. Ook het bloed bestaat voor een
deel uit water met opgeloste stoffen.
Hoe heet dit deel van het bloed?
51p
Een teveel aan water in het lichaam wordt in het uitscheidingsstelsel met
afvalstoffen uit het bloed verwijderd en vervolgens uit het lichaam
afgevoerd.
Enkele organen van het uitscheidingsstelsel zijn de nieren en de
urineblaas.
Halen de nieren water en afvalstoffen uit het bloed? En haalt de
urineblaas water en afvalstoffen uit het bloed?
A alleen de nieren
B alleen de urineblaas
C de nieren en de urineblaas

opgave 3Boskikkers

kikkerdril kikkervisjes volwassen boskikker De Noord-Amerikaanse boskikker legt in het voorjaar eitjes in kleine plasjes water. De eitjes, wel zo’n 1000 tot 3000 per kikkerpaar, vormen samen het kikkerdril. In dit…

kikkerdril kikkervisjes volwassen boskikker De Noord-Amerikaanse boskikker legt in het voorjaar eitjes in kleine plasjes water. De eitjes, wel zo’n 1000 tot 3000 per kikkerpaar, vormen samen het kikkerdril. In dit kikkerdril ontwikkelen de eitjes zich tot kikkervisjes. Kikkervisjes eten voornamelijk algen. De volwassen boskikkers eten insecten en slakken.

61p
De informatie hierboven gaat over verschillende levenskenmerken. Eén
van die levenskenmerken is voortplanting.
Schrijf nog een ander levenskenmerk op waarover de informatie gaat.
72p
De boskikkers leggen hun eitjes niet in grotere waterplassen zoals meren,
maar in kleine plasjes water die ontstaan als het bijvoorbeeld heel vochtig
is. Dit heeft voordelen en nadelen voor de kikkervisjes.
Noem een voordeel en een nadeel hiervan voor de kikkervisjes.
Schrijf je antwoord zó op:
voordeel:.......................
nadeel:..........................

opgave 4Een wandelende nier

81p
In de afbeeldingen zie je organen in de romp. De nieren liggen hoog in de
buikholte aan de rugzijde. Soms kan een nier verzakken, waardoor die
nier lager komt te liggen. Dit wordt een wandelende nier genoemd.
figuur bij de opgave
Verzakking van de rechternier kan veroorzaakt worden door een groot
orgaan in de buikholte. Dit orgaan ligt over die nier en drukt daarop.
Hoe heet dit orgaan?
A dikke darm
B lever
C maag

opgave 5Melk

In de afbeelding staan enkele gegevens over de voedingswaarde van halfvolle melk. 3,5% eiwitten 1,5% vetten 4,8% koolhydraten 0,7% vitamines en mineralen
91p
Enkele van de voedingsstoffen in melk kunnen pas in het bloed
opgenomen worden nadat ze zijn verteerd, bijvoorbeeld koolhydraten.
Andere voedingsstoffen, zoals vitamines, kunnen direct in het bloed
opgenomen worden.
Welke van de overige voedingsstoffen uit de afbeelding kunnen ook direct
opgenomen worden in het bloed?
A alleen eiwitten
B alleen mineralen
C alleen vetten
D eiwitten en mineralen
E eiwitten en vetten
F mineralen en vetten
101p
De vertering van een deel van de voedingsstoffen in melk begint in de
maag door enzymen in het maagsap. Naast enzymen bevat het maagsap
ook zuur.
Wat is de functie van maagzuur?
111p
Waar wordt het grootste deel van de verteerde voedingsstoffen uit melk
opgenomen in het bloed?
A in de maag
B in de dunne darm
C in de dikke darm
D in de endeldarm

opgave 6Bomen en bladeren

opgave als beeld van het examen
Heeft een boom licht nodig voor de fotosynthese? En is licht nodig voor de verbranding in de boom? A alleen voor de fotosynthese B alleen voor de verbranding C voor de fotosynthese en voor de verbranding
Een boom verliest veel water via de bladeren. In de afbeelding zie je stukjes van dwarsdoorsneden van vier boombladeren. Onder gelijke omstandigheden wordt het waterverlies via deze stukjes blad met elkaar vergeleken. Welke letter geeft het stukje blad aan dat het meeste water verliest? A letter Q…

Een boom verliest veel water via de bladeren. In de afbeelding zie je stukjes van dwarsdoorsneden van vier boombladeren. Onder gelijke omstandigheden wordt het waterverlies via deze stukjes blad met elkaar vergeleken. Welke letter geeft het stukje blad aan dat het meeste water verliest? A letter Q B letter R C letter S D letter T

opgave als beeld van het examen
De bladeren van veel bomen verkleuren in de herfst. Uiteindelijk vallen de bladeren van de boom. Op de plaats waar de bladsteel afbreekt, het bladlitteken, wordt een beschermend laagje kurk gevormd voordat het blad afvalt (zie de afbeelding). • Waartegen beschermt dit laagje kurk?
Bladluizen leggen in de herfst eitjes op bomen. Als in het voorjaar nieuwe bladeren aan de boom groeien, komen de eitjes uit. De insecten voeden zich dan met sappen uit de bladeren en dit is schadelijk voor de boom. In de herfst krijgen veel bladeren gele, bruine en rode kleuren. Enkele biologen…

Bladluizen leggen in de herfst eitjes op bomen. Als in het voorjaar nieuwe bladeren aan de boom groeien, komen de eitjes uit. De insecten voeden zich dan met sappen uit de bladeren en dit is schadelijk voor de boom. In de herfst krijgen veel bladeren gele, bruine en rode kleuren. Enkele biologen vermoeden dat de bruine en rode kleuren de bladeren onaantrekkelijk maken voor bladluizen. Ze doen een experiment om na te gaan op welke kleuren bladluizen vooral afkomen. In een kaal veld plaatsen ze een groot aantal glazen schaaltjes op paaltjes. De schaaltjes zijn in verschillende kleuren geverfd met geurloze verf. In de schaaltjes worden de bladluizen gevangen die erop afvliegen. In totaal worden ruim 1000 luizen gevangen. Het diagram geeft de resultaten weer. aantal 1000 gevangen bladluizen 800 600 400 200 0 groen rood kleur Naar aanleiding van de resultaten worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan in een schema op de uitwerkbijlage . • Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of die een juiste of een onjuiste conclusie is uit de resultaten.

opgave 7Hemochromatose

Hemochromatose is een ziekte die tot gevolg heeft dat er te veel ijzerzouten uit het voedsel opgenomen worden in het bloed. Het teveel aan ijzer komt terecht in organen zoals de alvleesklier, het hart, de lever en de…

Hemochromatose is een ziekte die tot gevolg heeft dat er te veel ijzerzouten uit het voedsel opgenomen worden in het bloed. Het teveel aan ijzer komt terecht in organen zoals de alvleesklier, het hart, de lever en de schildklier. Deze organen kunnen daardoor beschadigd raken.

161p
Twee van de organen die in de informatie hierboven genoemd worden,
maken deel uit van het verteringsstelsel.
Welke twee organen zijn dit?
A alvleesklier en hart
B alvleesklier en lever
C alvleesklier en schildklier
D hart en lever
E hart en schildklier
F lever en schildklier
171p
Veel patiënten met hemochromatose worden behandeld met aderlatingen.
Er wordt dan elke week een halve liter bloed uit het lichaam weggenomen.
Een liter bloed bevat 500 milligram ijzer.
Lex heeft hemochromatose en wordt in één maand behandeld met vier
aderlatingen.
Hoeveel milligram ijzer verliest Lex in deze maand in totaal door de
behandeling?
A 250 milligram
B 500 milligram
C 750 milligram
D 1000 milligram
E 2000 milligram

opgave 8Haaien

Voor de oostkust van de Verenigde Staten komen verschillende soorten grote haaien voor, zoals tijgerhaaien. Deze haaien jagen onder andere op koeneus-roggen. Koeneus-roggen eten vooral schelpdieren, bijvoorbeeld…

Voor de oostkust van de Verenigde Staten komen verschillende soorten grote haaien voor, zoals tijgerhaaien. Deze haaien jagen onder andere op koeneus-roggen. Koeneus-roggen eten vooral schelpdieren, bijvoorbeeld kammossels. Uit onderzoek is gebleken dat de populaties van veel grote haaiensoorten de laatste veertig jaar zijn afgenomen, sommige populaties zelfs met 99 procent. Een oorzaak voor de afname is dat mensen op deze dieren jagen. Ook sterven veel grote haaien doordat ze verstrikt raken in visnetten.

181p
De organismen die in de tekst genoemd worden, vormen samen een deel
van een voedselketen. Om deze voedselketen compleet te maken is nog
andere informatie nodig.
Welke informatie ontbreekt om de voedselketen compleet te kunnen
maken?
191p
De afname van het aantal grote haaien heeft tot gevolg gehad dat het
aantal koeneus-roggen sterk is toegenomen. Ook het aantal schelpdieren
is hierdoor veranderd.
Is het aantal schelpdieren toegenomen of is het afgenomen door de
groei van de populatie koeneus-roggen? Leg je antwoord uit.

opgave 9Brandwonden

Brandwonden ontstaan bijvoorbeeld door heet water, door vuur of door de zon. Ze worden ingedeeld naar de ernst van de verwonding (zie de afbeelding).
202p
Hoe heten de twee lagen van de opperhuid die volgens de afbeelding zijn
aangetast bij een eerstegraads verbranding?
211p
Veel patiënten met ernstige brandwonden voelen geen pijn.
Verklaar dit.

opgave 10De eikenprocessierups

opgave als beeld van het examen
In de afbeelding hieronder zie je schematisch de levenscyclus van de eikenprocessievlinder. september Het bestrijden van eikenprocessierupsen kan het beste plaatsvinden als ze nog jong zijn, voordat ze brandharen hebben. In welke periode kan de bestrijding van de rupsen dan het beste plaatsvinden…

In de afbeelding hieronder zie je schematisch de levenscyclus van de eikenprocessievlinder. september Het bestrijden van eikenprocessierupsen kan het beste plaatsvinden als ze nog jong zijn, voordat ze brandharen hebben. In welke periode kan de bestrijding van de rupsen dan het beste plaatsvinden volgens bovenstaande informatie? A tussen half april en half mei B tussen half mei en eind juni C tussen eind juni en eind augustus D tussen eind augustus en half september E tussen half september en half april

opgave als beeld van het examen
Sluipwespen zijn natuurlijke vijanden van eikenprocessierupsen. Deze wespen leggen eitjes in eikenprocessierupsen. De larven van de sluipwespen eten van de rupsen totdat de rupsen doodgaan. In het schema hieronder staan enkele gebeurtenissen die belangrijk zijn voor het leven van de sluipwespen. De…

Sluipwespen zijn natuurlijke vijanden van eikenprocessierupsen. Deze wespen leggen eitjes in eikenprocessierupsen. De larven van de sluipwespen eten van de rupsen totdat de rupsen doodgaan. In het schema hieronder staan enkele gebeurtenissen die belangrijk zijn voor het leven van de sluipwespen. De gebeurtenissen staan niet in de juiste volgorde. 1 Een sluipwesplarve verpopt zich. De eikenprocessierups is dood. 2 Een sluipwesp legt een eitje in een rups. 3 In de rups ontwikkelt het eitje van de sluipwesp zich tot een larve. • Wat is de volgorde waarin de gebeurtenissen plaatsvinden? Schrijf de cijfers in de juiste volgorde op. Begin met het eitjes leggen door de eikenprocessievlinder.

opgave 11Hartproblemen

241p
Als een kransslagader afgesloten raakt door een stolsel in het bloed,
sterft een deel van de hartspier af.
Wat is de naam van deze hartaandoening?
251p
In de afbeelding zie je het hart met enkele bloedvaten.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een kransslagader aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
261p
Hartfalen is een aandoening waarbij de hartspier niet genoeg kracht heeft
om goed te kunnen werken.
Leg uit wat het gevolg van hartfalen is voor de bloedsomloop.
271p
Hartfalen wordt behandeld met medicijnen. De hoeveelheid medicijnen
hangt af van de bloeddruk van de patiënt. Om voortdurend de bloeddruk
te meten kan een apparaatje aangebracht worden in het bloedvat dat
bloed vanuit het hart naar de longen vervoert.
Hoe heet het bloedvat dat bloed vanuit het hart naar de longen vervoert?
En behoort dit bloedvat tot de kleine of tot de grote bloedsomloop?
A Dit bloedvat heet longader en behoort tot de grote bloedsomloop.
B Dit bloedvat heet longader en behoort tot de kleine bloedsomloop.
C Dit bloedvat heet longslagader en behoort tot de grote bloedsomloop.
D Dit bloedvat heet longslagader en behoort tot de kleine bloedsomloop.

opgave 12Oeverkruid

Oeverkruid is een vrij zeldzaam plantje dat onder andere in de duinen voorkomt. Het groeit langs de rand van waterplassen en tot twee meter diep in het water. De lange, smalle bladeren staan in dichte rozetten. Aan…

Oeverkruid is een vrij zeldzaam plantje dat onder andere in de duinen voorkomt. Het groeit langs de rand van waterplassen en tot twee meter diep in het water. De lange, smalle bladeren staan in dichte rozetten. Aan planten boven water ontwikkelen zich in de bloeitijd meestal mannelijke bloemen en vrouwelijke bloemen.

281p
In de afbeelding is een vruchtje van de plant te zien.
Enkele delen van de bloemen zijn met letters aangegeven.
Welke letter geeft het deel aan waaruit een vruchtje groeit?
A letter Q
B letter R
C letter S
291puitwerkbijlage
Oeverkruid plant zich voort door uitlopers en door zaden.
Op de uitwerkbijlage staan deze manieren van voortplanting in een
schema.
Geef bij elk van deze manieren van voortplanting met een kruisje aan
of die geslachtelijk of ongeslachtelijk is.

opgave 13Tetanus

Tetanus is een ziekte die wordt veroorzaakt door bacteriën. Ze produceren een giftige stof die pijnlijke spierkrampen veroorzaakt. De bacteriën komen vooral voor in aarde en straatvuil.
301p
De spierkrampen die het tetanusgif veroorzaakt, bemoeilijken de
ademhaling.
Bij de ademhaling spelen buikspieren, middenrifspieren en
tussenribspieren een rol.
Door het samentrekken van welke van deze spieren adem je in?
A door het samentrekken van buikspieren en middenrifspieren
B door het samentrekken van buikspieren en tussenribspieren
C door het samentrekken van middenrifspieren en tussenribspieren
311p
Het tetanusgif kan vanuit het bloed in uitlopers van zenuwcellen
terechtkomen en via het zenuwstelsel verspreid worden.
Roberto wordt door een hond in zijn arm gebeten en raakt besmet met
tetanusbacteriën. Het tetanusgif komt in zijn centraal zenuwstelsel terecht
via uitlopers in een armzenuw.
Welk deel van zijn centraal zenuwstelsel wordt dan als eerste bereikt?
A de grote hersenen
B de kleine hersenen
C de hersenstam
D het ruggenmerg

opgave 14Hartslag

Faiz en Jill maken een werkstuk over de werking van het hart. Ze doen een onderzoek naar de invloed van inspanning op het aantal hartslagen per minuut. Aan het onderzoek doen 48 leerlingen mee. Eerst tellen ze van…

Faiz en Jill maken een werkstuk over de werking van het hart. Ze doen een onderzoek naar de invloed van inspanning op het aantal hartslagen per minuut. Aan het onderzoek doen 48 leerlingen mee. Eerst tellen ze van elke leerling het aantal hartslagen per minuut in rust. Vervolgens spant elke leerling zich tien minuten flink in op dezelfde manier. Daarna meten ze weer de hartslag op verschillende momenten. De resultaten van hun onderzoek staan in de tabel. tijd gemiddeld aantal hartslagen meetmoment (minuten) per minuut - rust 72 0 meteen na inspanning 119 1 1 minuut na inspanning 85 2 2 minuten na inspanning 76 4 4 minuten na inspanning 72

321p
Faiz en Jill schrijven in hun verslag dat het hart sneller gaat kloppen bij
inspanning. Het bloed stroomt daardoor sneller dan in rust.
Leg uit waarvoor het nodig is dat het bloed sneller stroomt bij
inspanning.
332puitwerkbijlage
Faiz en Jill maken een lijndiagram van de resultaten van de tellingen ná
de inspanning.
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
Maak op dit grafiekpapier een lijndiagram van de resultaten van het
onderzoek. Begin bij 0 minuten.
341p
In het werkstuk van Faiz en Jill staat
een tekening van het hart (zie de
afbeelding).
Ze schrijven dat bij het kloppen van
het hart de linkerkamer meer kracht
uitoefent op het bloed dan de
rechterkamer.
Leg uit waarvoor de linkerkamer
van het hart de meeste kracht
moet uitoefenen op het bloed.
figuur bij de opgave

opgave 15Alpenmarmotten

Alpenmarmotten zijn knaagdieren die in groepen in de bergen leven. Ze zijn maar een half jaar actief. In die periode eten ze veel plantaardig voedsel en graven ze enorme holen. Tegen de winter trekken ze zich terug…

Alpenmarmotten zijn knaagdieren die in groepen in de bergen leven. Ze zijn maar een half jaar actief. In die periode eten ze veel plantaardig voedsel en graven ze enorme holen. Tegen de winter trekken ze zich terug in hun holen om in winterslaap te gaan. Tijdens de winterslaap is de lichaamstemperatuur veel lager dan in de actieve periode. Er wordt dan minder zuurstof verbruikt, zodat de ademhaling veel langzamer gaat. Ook het aantal hartslagen per minuut is sterk gedaald (zie de tabel). actieve periode winterslaap aantal ademhalingen per minuut 88 2 aantal hartslagen per minuut 200 20 lichaamstemperatuur (ºC) 37 5

351p
Leg uit dat er minder zuurstof wordt verbruikt in het lichaam als de
lichaamstemperatuur sterk is gedaald.
362p
Alpenmarmotten hebben aan het begin van de winterslaap een dikke
onderhuidse vetlaag.
Geef twee functies van die dikke vetlaag.

opgave 16Verstopte zaadleiders

371p
Als bij een man de zaadleiders verstopt zijn, is hij onvruchtbaar.
Door een nieuwe techniek kan een man met verstopte zaadleiders toch
een kind krijgen. Er worden dan met een dunne naald zaadcellen
opgezogen uit een bijbal.
figuur bij de opgave
Welke letter in de afbeelding geeft het orgaan aan waaruit de zaadcellen
dan worden opgezogen?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
382p
De opgezogen zaadcellen worden in een laboratorium gebruikt voor de
bevruchting van eicellen. Dit wordt reageerbuisbevruchting of IVF
genoemd.
Uit bevruchte eicellen ontstaan embryo’s waarvan er één of twee in het
voortplantingsstelsel van de vrouw gebracht worden.
Hoe heet het deel van het voortplantingsstelsel waar embryo’s dan
ingebracht worden? Leg je antwoord uit.

opgave 17Katten

Lees eerst informatie 1 tot en met 5 en beantwoord dan vraag 39 tot en
met 49. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie
gebruiken.
392puitwerkbijlage
In de afbeelding van informatie 1 zie je organen in het lichaam van een
kat.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Schrijf in dit schema de namen van de orgaanstelsels waarbij de
organen horen die zijn aangegeven met de cijfers 1 en 2.
401p
In de afbeelding zie je drie typen kiezen.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft het type kies aan dat een kat heeft?
A letter Q
B letter R
C letter S
412p
In informatie 2 staat een etiket van een doos met kattenbrokjes.
Hanneke heeft een dikke kat van 6 kilogram die ze brokjes uit de doos
voert.
Hoeveel gram eiwit krijgt de kat van Hanneke per dag binnen met de
geadviseerde hoeveelheid brokjes? Leg je antwoord uit met een
berekening.
421p
Bij poezen vindt pas na paring ovulatie plaats.
Welke letter in de tweede afbeelding van informatie 3 geeft een orgaan
aan waarin eicellen na ovulatie als eerste terechtkomen?
A letter W
B letter X
C letter Y
D letter Z
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
431p
Welke zintuigcellen bevinden zich in een kattenoog volgens de
informatie?
A alleen kegeltjes
B alleen staafjes
C kegeltjes en staafjes
441p
In informatie 4 geeft de letter P een laag in een kattenoog aan.
Hoe heet deze laag?
A harde oogvlies
B hoornvlies
C netvlies
D vaatvlies
451p
In de darmen van katten kunnen parasieten leven (zie informatie 5).
Welke letter in de afbeelding van informatie 1 geeft het orgaan aan waarin
een lintworm kan voorkomen?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
461p
Een dierenarts bekijkt een microscopisch preparaat om de oorzaak van
een darmziekte bij een kat te onderzoeken. In het preparaat ziet hij een
cel die wel een celwand heeft, maar geen celkern.
Van welk organisme kan dit een cel zijn?
A van een bacterie
B van een schimmel
C van een spoelworm
471p
Het virus dat kattenziekte veroorzaakt, breekt bepaalde bloeddeeltjes af.
Hoe heten deze bloeddeeltjes?
481p
Noem een abiotische factor die verspreiding van het kattenziektevirus
tegengaat. Gebruik informatie 5.
491p
Welke letter in de tweede afbeelding van informatie 3 geeft een orgaan
aan dat door blaasgruis verstopt kan raken volgens informatie 5.3?
A letter W
B letter X
C letter Y
D letter Z