bronnen

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2011, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer
dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling
meegeteld.

opgave 1De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen

bron 1 De wereld
bron 2 Vier vakantiefoto’s foto 1 foto 2 foto 3 foto 4
In een aardrijkskundeles laat de docent vier verschillende foto’s zien (zie bron 2) die genomen zijn tijdens diverse vakanties over de hele wereld. Hij vraagt aan de klas of ze de foto’s op de juiste plek op de wereldkaart (zie bron 1) kunnen zetten. → Neem de nummers van de foto’s over op het…

In een aardrijkskundeles laat de docent vier verschillende foto’s zien (zie bron 2) die genomen zijn tijdens diverse vakanties over de hele wereld. Hij vraagt aan de klas of ze de foto’s op de juiste plek op de wereldkaart (zie bron 1) kunnen zetten. → Neem de nummers van de foto’s over op het antwoordblad en zet er de juiste letter achter van de plaats op de kaart.

Bij welke bestemming uit bron 1 is het tijdsverschil met Nederland het kleinst ? A bij A B bij B C bij C D bij D
bron 3 Op vakantie in de jaren ’50 en ’60 van de vorige eeuw
In bron 3 is te zien hoe gezinnen eind jaren ’50 begin jaren ’60 van de vorige eeuw op vakantie gingen. • Noem een verschil met hoe Nederlandse gezinnen tegenwoordig vaak op vakantie gaan.
Sinds de jaren ’50 en ’60 van de vorige eeuw is de vakantieparticipatie in Nederland toegenomen. Hoe groot is de vakantieparticipatie in de periode 2002 tot en met 2008? A ongeveer 50% B ongeveer 60% C ongeveer 70% D ongeveer 80%
In 2009 ging het in Nederland economisch minder goed dan in 2008. Welk gevolg heeft dit gehad voor de Nederlandse vakanties in 2009 in vergelijking met 2008? A Nederlanders boekten in verhouding meer korte dan lange vakanties. B Nederlanders boekten in verhouding meer treinvakanties dan…

In 2009 ging het in Nederland economisch minder goed dan in 2008. Welk gevolg heeft dit gehad voor de Nederlandse vakanties in 2009 in vergelijking met 2008? A Nederlanders boekten in verhouding meer korte dan lange vakanties. B Nederlanders boekten in verhouding meer treinvakanties dan autovakanties. C Nederlanders gingen meer naar Australië dan naar Thailand. D Nederlanders gingen meer op wintersportvakantie dan op zomervakantie.

Tegenwoordig gaan meer Nederlanders op vakantie dan vroeger. • Noem de twee redenen.
bron 4 Aantal lange vakanties van Nederlanders in het buitenland per land van bestemming, naar seizoen, 2009 Groot-Brittanie
In bron 4 is op vier plaatsen de naam van het betreffende vakantieland weggelaten en vervangen door de letters P, Q, R en S. In willekeurige volgorde gaat het om Duitsland, Frankrijk, Griekenland en Oostenrijk. → Noteer de letters P, Q, R en S op het antwoordblad en schrijf het juiste vakantieland…

In bron 4 is op vier plaatsen de naam van het betreffende vakantieland weggelaten en vervangen door de letters P, Q, R en S. In willekeurige volgorde gaat het om Duitsland, Frankrijk, Griekenland en Oostenrijk. → Noteer de letters P, Q, R en S op het antwoordblad en schrijf het juiste vakantieland erachter.

In bron 4 zijn alleen de lange vakanties aangegeven. Welk van de volgende landen heeft het hoogste aantal korte vakanties van Nederlanders? A België B Groot-Brittannië C Spanje
Bij buitenlandse vakanties van Nederlanders is de auto het favoriete vervoermiddel om de bestemming te bereiken. Bij welk land uit bron 4 speelt de auto als vervoermiddel naar de bestemming het minst een rol? A Italië B Spanje C Turkije
In bron 4 zie je een land met in totaal (winter en zomer samen) het kleinste aantal lange vakanties van Nederlanders. → Welk land wordt hier bedoeld en noem een reden waarom dit land minder Nederlandse toeristen trekt dan de andere landen.
bron 5 Twee populaire bestemmingen van de Nederlanders
opgave als beeld van het examen
Tijdens een aardrijkskundeles laat een docent advertenties zien van twee populaire vakantiebestemmingen (zie bron 5). Naar aanleiding van deze advertenties doet Ibrahim de volgende drie uitspraken: 1 Beide bestemmingen zijn “verre bestemmingen”. 2 Beide bestemmingen zijn voorbeelden van…

Tijdens een aardrijkskundeles laat een docent advertenties zien van twee populaire vakantiebestemmingen (zie bron 5). Naar aanleiding van deze advertenties doet Ibrahim de volgende drie uitspraken: 1 Beide bestemmingen zijn “verre bestemmingen”. 2 Beide bestemmingen zijn voorbeelden van massatoerisme. 3 Beide advertenties richten zich op het hoogseizoen. Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist? A alleen 1 B alleen 2 C alleen 3 D alleen 1 en 2 E alleen 1 en 3 F alleen 2 en 3

bron 6 Een reis naar St. Petersburg bron 7 Een reis van Moskou naar Vladivostok met de Trans-Siberië Expres 0 250 500 km route van de Trans-Siberie Expres bron 8
bron 9 Een excursie vanuit Kiev naar Tsjernobyl In de voormalige Sovjet-Unie zijn er veel toeristische bestemmingen. Daaronder zijn heel bijzondere te vinden. In bron 6 tot en met 9 vind je een aantal van deze bestemmingen.
Op grond van de bronnen 6 tot en met 9 kun je bij één van deze bestemmingen spreken van een korte vakantie en bij één van dagtoerisme. Bij één van de vakantiebestemmingen is het goed mogelijk natuur- en cultuurbeleving te combineren. Wat is de juiste combinatie van bestemming en type vakantie?  …

Op grond van de bronnen 6 tot en met 9 kun je bij één van deze bestemmingen spreken van een korte vakantie en bij één van dagtoerisme. Bij één van de vakantiebestemmingen is het goed mogelijk natuur- en cultuurbeleving te combineren. Wat is de juiste combinatie van bestemming en type vakantie?   korte vakantie dagtoerisme combinatie natuur-cultuur A St. Petersburg Siberië Expres Tsjernobyl B St. Petersburg Tsjernobyl Siberië Expres C Siberië Expres St. Petersburg Tsjernobyl D Siberië Expres Tsjernobyl St. Petersburg E Tsjernobyl St. Petersburg Siberië Expres F Tsjernobyl Siberië Expres St. Petersburg

opgave als beeld van het examen
De toerist moet bij sommige reizen in de winter rekening houden met extreem koud weer. De reis met de Trans-Siberië Expres wordt vanwege de koude zelfs afgeraden voor de wintermaanden. Irkutsk heeft een gemiddelde januaritemperatuur van -30 graden Celcius! In St. Petersburg is het gemiddeld -8…

De toerist moet bij sommige reizen in de winter rekening houden met extreem koud weer. De reis met de Trans-Siberië Expres wordt vanwege de koude zelfs afgeraden voor de wintermaanden. Irkutsk heeft een gemiddelde januaritemperatuur van -30 graden Celcius! In St. Petersburg is het gemiddeld -8 graden Celcius. → Noem een oorzaak waardoor het in het meer zuidelijk gelegen Irkutsk in de winter toch kouder is dan in St. Petersburg (zie bron 6 en 7).

De absolute afstand tussen Irkutsk en Vladivostok is kleiner dan de relatieve afstand over het spoor tussen beide plaatsen. → Noem hiervan een reden met behulp van bron 7. bron 10 Een bijzondere vakantiebestemming in Namibië in Afrika
In bron 10 wordt een vakantiebestemming beschreven. → Welke drie begrippen zijn op deze vakantie van toepassing? Kies uit de volgende begrippen: − cultuurvakantie − duurzaam toerisme − massatoerisme − natuurvakantie − verre bestemmingen Noteer de juiste begrippen op het antwoordblad.
Welk nadeel heeft deze reis voor de lokale bevolking in Namibië?
bron 11 Bali gewaarschuwd voor watercrisis
In de tekst van bron 11 wordt gesproken over een watercrisis in Bali. Het Indonesische eiland Bali ligt dicht bij de evenaar. → Waarom verwacht je bij deze geografische ligging eigenlijk geen watertekort op het eiland?
Het watertekort kan, naast de toeristenindustrie, ook een andere belangrijke economische activiteit op Bali treffen. → Welke activiteit zal dit zijn?
De overheid in Bali heeft jarenlang de grote hotelketens hun gang laten gaan bij het winnen van grondwater. Naast het teveel gebruik van water ontstaan er nog meer problemen als veel toeristen bij elkaar in hotels verblijven. → Noem een voorbeeld van een milieuprobleem dat dan kan ontstaan.
Naast het aantasten van de natuur kan een stijgend aantal toeristen op Bali ook een negatief effect hebben op de cultuur. → Geef een voorbeeld van een negatief effect op de Balinese cultuur.
In de tekst van bron 11 wordt gesproken over een bouwvoorschrift voor hotels. Wat probeert de overheid in Bali te bereiken met dit bouwvoorschrift? A het tegengaan van betonkusten B het tegengaan van natuurrampen C het verminderen van strandtoerisme D het verminderen van cultuurtoerisme
De komst van nieuwe hotels kan een positief effect hebben voor de plaatselijke economie op Bali. → Noem een reden waarom de lokale bevolking niet altijd voordeel heeft van de komst van nieuwe hotels en toeristen.
bron 12 Spanje
Met welke letter is in het kaartje van bron 12 de Costa Brava aangegeven? A P B Q C R D S
In de jaren negentig nam het aantal toeristen naar de Spaanse Costa’s af. Dit kwam onder andere doordat de Spaanse Costa’s concurrentie kregen van andere landen. Van welke twee andere landen aan de Middellandse Zee kregen de Spaanse Costa’s vooral concurrentie? A Turkije en Griekenland B Turkije en…

In de jaren negentig nam het aantal toeristen naar de Spaanse Costa’s af. Dit kwam onder andere doordat de Spaanse Costa’s concurrentie kregen van andere landen. Van welke twee andere landen aan de Middellandse Zee kregen de Spaanse Costa’s vooral concurrentie? A Turkije en Griekenland B Turkije en Italië C Griekenland en Italië D Italië en Egypte

De Spaanse Costa’s raakten eind vorige eeuw in verval als toeristengebied. Ze hadden last van een negatieve beeldvorming bij veel toeristen. De Spaanse Costa’s bieden nu ook andere soorten vakanties aan. Hiermee hopen zij het negatieve beeld weg te nemen en weer meer toeristen te trekken. Welk…

De Spaanse Costa’s raakten eind vorige eeuw in verval als toeristengebied. Ze hadden last van een negatieve beeldvorming bij veel toeristen. De Spaanse Costa’s bieden nu ook andere soorten vakanties aan. Hiermee hopen zij het negatieve beeld weg te nemen en weer meer toeristen te trekken. Welk soort reizen wordt hier bedoeld? A cultuurreizen naar kuststeden zoals Barcelona met uitstapjes naar het binnenland B goedkope strandvakanties voor jongeren met aanbiedingen voor het uitgaansleven C korte vakanties in de hoofdstad Madrid met een bezoek aan een voetbalwedstrijd van Real Madrid D trektochten in het Spaanse hooggebergte met verblijf in berghutten

bron 13 Aantal vakanties van Nederlanders naar verre bestemmingen Legenda: 1 blokje is 20.000 vakanties wintervakantie zomervakantie 0 1500 3000 km
In bron 13 staat het aantal vakanties van Nederlanders naar verre bestemmingen. Als je naar Nieuw-Zeeland kijkt, valt het op dat de meeste Nederlanders daar in de Nederlandse winter naartoe gaan. → Wat zal de reden zijn waarom Nieuw-Zeeland vooral in de Nederlandse winter het meest bezocht wordt?
In bron 13 is te zien dat Egypte en Zuid-Afrika de meest populaire vakantiebestemmingen zijn van Nederlanders in Afrika. Er is wel een verschil in het soort vakantie die Nederlanders in beide landen doorbrengen. → Welk verschil in soort vakanties wordt hier bedoeld?

opgave 2Omgaan met natuurlijke hulpbronnen

bron 14
De kringloop van het water
2 3 1 4
281p
In bron 14 staat de kringloop van het water afgebeeld. In deze tekening
ontbreekt een belangrijk onderdeel van de kringloop. Dit is een onderdeel waarin
het meeste zoet water is opgeslagen.
Welk onderdeel wordt hier bedoeld?
291p
In de tekening ontbreekt ook een pijl die van belang is voor de nuttige neerslag
boven land.
Wat wordt bedoeld met de nuttige neerslag?
301p
Op de kaart in bron 15 wordt X van de Rijn aangegeven.
Met cijfer 1 wordt Y van de Rijn aangegeven en met cijfer 3 Z.
Wat moet achtereenvolgens worden ingevuld bij X, Y en Z?
X Y Z A de waterscheiding de bovenloop de benedenloop B de waterscheiding de benedenloop de bovenloop C het stroomgebied de bovenloop de benedenloop D het stroomgebied de benedenloop de bovenloop
311p
De wildwatervaarder op de foto van bron 16 wil graag een avontuurlijke tocht op
de Rijn maken. De stroming kan daarbij voor hem niet wild genoeg zijn.
Welk gedeelte van de Rijn is daarvoor het meest geschikt?
A het gedeelte bij cijfer 1
B het gedeelte bij cijfer 2
C het gedeelte bij cijfer 3
bron 15
De Rijn
Rotterdam Arnhem Lek Waal Nijmegen Lippe 3 Ruhr Duisburg Keulen R ijn Lahn Koblenz 2 M Moezel Mainz a in Ludwigshafen M a in Neckar Metz Stuttgart Straatsburg 1 Basel Thur Aare
bron 16
Watersport
figuur bij de opgave
bron 17
Een deel van de Maas in Zuid-Limburg
s a a M S Meers N E D E R L A N D Q s a a M B E L G I E R autoweg P
321p
Bij de letter R op de kaart van bron 17 wordt langs de Maas riviergrind
afgegraven voor gebruik in de bouw.
Wordt hierdoor de kans op overstromingen van de Maas in Midden- en
Noord-Limburg groter of kleiner? Noem een reden voor je keuze.
331p
Door verstedelijking neemt de hoeveelheid verhard oppervlak sterk toe.
Stortbuien en langere natte perioden leiden daardoor vaker tot wateroverlast en
soms zelfs tot ernstige overstromingen.
Geef een verklaring hoe wadi’s in woonwijken dit probleem deels kunnen
oplossen.
341p
Huishoudens gebruiken tweederde van al het leidingwater. Het meeste water,
ongeveer 50 liter per dag, wordt gebruikt 1.
Welk antwoord moet er op de plaats van cijfer 1 worden ingevuld?
A door de wasmachine
B om de tuin te sproeien
C om te douchen
bron 18
Afrika lijdt honger
Legenda: zeer alarmerend alarmerend minder alarmerend 1 2 4 3 Evenaar 0 600 1200 km
351p
De kaart van bron 18 laat het hongerprobleem zien in Afrika.
In welk van de gebieden op de kaart zal honger zeer waarschijnlijk niet het
gevolg zijn van droogte?
A gebied 1 (Tsjaad)
B gebied 2 (Jemen)
C gebied 3 (Kongo)
D gebied 4 (Ethiopië)
bron 19
Nomaden die rondtrekken aan de rand van de Sahara in Afrika
figuur bij de opgave
bron 20
Leefwijze nomaden in Afrika
De traditionele manier van leven van de nomaden in Afrika wordt aangetast. De nomaden aan de rand van de Sahara trekken rond met hun vee op zoek naar gras en water. Door de bevolkingsgroei en de verandering van het…

De traditionele manier van leven van de nomaden in Afrika wordt aangetast. De nomaden aan de rand van de Sahara trekken rond met hun vee op zoek naar gras en water. Door de bevolkingsgroei en de verandering van het klimaat wordt dit steeds moeilijker. De vrouwen moeten steeds langer zoeken naar hout om te koken.

362p
Verwoestijning vormt een steeds groter probleem in de gebieden ten zuiden van
de Sahara.
Noem twee menselijke oorzaken voor de verwoestijning in dit gebied.
Gebruik de bronnen 19 en 20.
bron 21
Deltagebieden waarmee Nederland samenwerkt
Nederlandse delta Ganges-Brahmaputradelta Nijldelta 1 Mekongdelta delta van Jakarta 3 2 Incomatidelta 0 2000 4000 km
372p
Nederland is een rijk land en heeft veel kennis op het gebied van waterbeheer in
een delta.
Geef twee natuurlijke kenmerken van een delta.
381p
Gezien de kennis van Nederland op het gebied van waterbeheer wordt
samengewerkt met minder ontwikkelde landen die ook in een delta liggen.
Op de kaart van bron 21 staan drie van die deltagebieden aangegeven met de
cijfers 1, 2 en 3.
Welke landen horen achtereenvolgens bij delta 1, 2 en 3?
  delta 1 delta 2 delta 3 A Zuid-Afrika Indonesië Bangladesh B Indonesië Zuid-Afrika Bangladesh C Bangladesh Indonesië Zuid-Afrika D Zuid-Afrika Bangladesh Indonesië E Bangladesh Zuid-Afrika Indonesië F Indonesië Bangladesh Zuid-Afrika
391p
Deltagebieden kunnen ook te maken krijgen met overstromingen door de zee.
Drinkwaterbronnen worden hierdoor vaak onbruikbaar.
Noem een reden waarom drinkwaterbronnen hierdoor onbruikbaar worden.
402p
Veel mensen verdrinken bij dit soort overstromingen.
Nog meer doden verwacht men echter meestal ná zo’n overstromingsramp.
Noem twee redenen waarom het dodental nog verder kan oplopen als
gevolg van dit soort overstromingsrampen.
bron 22
Lake Mead
figuur bij de opgave
bron 23
Neerslagkaart westelijk deel Verenigde Staten
figuur bij de opgave
bron 24
Las Vegas kan bestaan dankzij Lake Mead, een gigantisch stuwmeer uit de jaren dertig. De stad is bekend door de vele beroemde casino’s en gokpaleizen en trekt veel toeristen uit de hele wereld. Het meer levert ook…

Las Vegas kan bestaan dankzij Lake Mead, een gigantisch stuwmeer uit de jaren dertig. De stad is bekend door de vele beroemde casino’s en gokpaleizen en trekt veel toeristen uit de hele wereld. Het meer levert ook water aan Los Angeles. In de buurt van Lake Mead en de grote steden Las Vegas en Los Angeles komt ook landbouw voor zoals de teelt van maïs en katoen. Wie vanaf de Hoover Dam een blik op het stuwmeer werpt, ziet een brede witte rand onder de chocoladebruine bergen (zie bron 22). Aan een steiger die te hoog is geworden en nutteloos aan de rotsen hangt, is een ladder naar beneden bevestigd. Het waterpeil daalt snel. Lake Mead is nu op de helft van zijn capaciteit. Volgens veel deskundigen is dat mede een gevolg van het versterkte broeikaseffect.

411p
Las Vegas ligt oostelijk van een hoge bergketen en kent een zeer droog klimaat.
Geef een verklaring voor het droge klimaat van Las Vegas met behulp van
deze ligging.
422p
Noem een menselijke en een natuurlijke oorzaak voor de daling van het
waterpeil in Lake Mead. Gebruik de bronnen 23 en 24.
431p
De daling van het waterpeil in rivieren en meren in dit deel van de
Verenigde Staten bedreigt niet alleen de watervoorziening maar ook de
energievoorziening in de steden.
Geef hiervoor een verklaring.
441p
Hotels in Las Vegas kunnen bijdragen aan een duurzaam watergebruik.
Geef een voorbeeld van hoe deze hotels dat kunnen doen.
bron 25
Brandstofmixen gebruikt voor elektriciteitsopwekking
brandstofmix mix 1 mix 2 mix 3 kolen 38% 20% 16% aardgas 22% 30% 32% kernenergie 28% 32% 32% hernieuwbare bronnen 12% 18% 20% totaal 100% 100% 100%
451p
In bron 25 wordt aan klanten van een energiebedrijf duidelijk gemaakt waaruit
verschillende brandstofmixen bestaan. Iedere mix is samengesteld uit
verschillende energiebronnen. Klanten kunnen daarbij kiezen uit een combinatie
van verschillende energiebronnen: kolen, aardgas, kernenergie en hernieuwbare
bronnen.
Welke mix zal de meeste uitstoot van koolstofdioxide (CO2) veroorzaken?
A mix 1
B mix 2
C mix 3
462p
Noteer op het antwoordblad welke mix het meest duurzaam is. Noem twee
redenen voor je keuze.
471p
In de tabel staan ook hernieuwbare bronnen. Voorbeelden van hernieuwbare
bronnen zijn onder andere zon en wind.
Geef nog een ander voorbeeld van hernieuwbare bronnen.
bron 26
CO2-productie in een aantal landen in 1992 en 2006
  Totale CO 2 - productie in miljoenen tonnen in 1992 Totale CO 2 - productie in miljoenen tonnen in 2006 CO 2 -productie per inwoner in tonnen in 2006 Verenigde Staten 5080 5903 20,58 Land P 2475 6018 4,58 Japan 1078 1247 9,78 India 685 1293 1,16 Land Q 172 260 15,79 Land R onbekend 156 2,00 Bangla

  Totale CO 2 - productie in miljoenen tonnen in 1992 Totale CO 2 - productie in miljoenen tonnen in 2006 CO 2 -productie per inwoner in tonnen in 2006 Verenigde Staten 5080 5903 20,58 Land P 2475 6018 4,58 Japan 1078 1247 9,78 India 685 1293 1,16 Land Q 172 260 15,79 Land R onbekend 156 2,00 Bangladesh onbekend 44 0,30

481p
In de tabel van bron 26 wordt de uitstoot van koolstofdioxide (CO2-productie)
van een aantal landen weergegeven.
In de tabel zijn de namen van drie landen vervangen door de letters P, Q en R.
Welke landen moeten worden ingevuld op de plaatsen van deze letters?
  P Q R A China Egypte Nederland B China Nederland Egypte C Nederland China Egypte D Nederland Egypte China
491p
In Kopenhagen is in 2009 en grote milieuconferentie geweest met 192 landen.
Er werd gesproken over maatregelen om de uitstoot van koolstofdioxide (CO2) te
beperken. De armere landen zoals India en Bangladesh vonden dat de rijkere
landen zoals de Verenigde Staten meer moeten betalen om de uitstoot van
koolstofdioxide (CO2) te beperken en de schadelijke gevolgen te verminderen.
Noem met behulp van bron 26 een argument waarom de rijkere landen meer
moeten betalen dan de armere landen.
501p
Sommige rijke landen vinden dat zij het probleem niet alleen kunnen oplossen.
Zij vinden dat ook landen zoals India meer moeten doen aan de beperking van
de uitstoot van koolstofdioxide (CO2).
Noem met behulp van bron 26 een argument waarom ook een armer land
zoals India meer maatregelen moet treffen.
Een leerling maakt voor aardrijkskunde een praktische opdracht over de
milieuconferentie in Kopenhagen. In het verslag van de leerling staat de
volgende tekst.
Landen moeten maatregelen nemen: de mens is het probleem! De aarde wordt op temperatuur gehouden door gassen zoals koolstofdioxide (CO ), die warmtestraling vasthouden in de dampkring. 2 Door de verbranding van 1…

Landen moeten maatregelen nemen: de mens is het probleem! De aarde wordt op temperatuur gehouden door gassen zoals koolstofdioxide (CO ), die warmtestraling vasthouden in de dampkring. 2 Door de verbranding van 1 brandstoffen stijgt de concentratie van koolstofdioxide (CO ) en wordt het 2 versterkt. 2 Volgens voorspellingen van het klimaatbureau van de Verenigde Naties, zal niet alleen de temperatuur stijgen maar ook de 3 .

512p
In de tekst zijn op de stippellijn drie begrippen weggelaten.
Welke begrippen horen op de stippellijnen te staan?
Neem de cijfers 1 tot en met 3 over op het antwoordblad en zet er de juiste
begrippen achter.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.