Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2004 tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1BACTERIËN IN HET VERTERINGSKANAAL

11p

Veel koolsoorten bevatten vezels. Koolhydraten in die vezels worden door menselijke

enzymen in het verteringskanaal niet verteerd. Bacteriën in het verteringskanaal breken

deze onverteerbare koolhydraten wel af.

In welk deel van het verteringskanaal komen veel bacteriën voor die onverteerbare resten

afbreken?

A in de dikke darm

B in de dunne darm

C in de twaalfvingerige darm

21p

Voor microscopisch onderzoek wordt een preparaat gemaakt van ontlasting. In dat

preparaat bevinden zich onder andere bacteriën, cellen van een koolplant en cellen van

de darmwand.

In de afbeelding hieronder zijn deze drie soorten cellen weergegeven.

Welke letter geeft bacteriën aan?

A letter P

B letter Q

C letter R

31p

In het verteringskanaal maken bacteriën bij de afbraak van koolhydraten gassen zoals

methaan, waterstof en zwavelwaterstof. Als iemand een wind laat, komen deze gassen

naar buiten. De samenstelling van het gasmengsel hangt af van wat er gegeten is.

In de onderstaande tabel staat hoe die samenstelling kan zijn.

soort gas percentage koolstofdioxide 20 – 30% stikstof 20 – 90% zuurstof 0 – 10% waterstof 0 – 50% methaan 0 – 10% zwavelwaterstof 0 – 1%

Gemiddeld zit er 200 milliliter van dit gasmengsel in het verteringskanaal.

Hoeveel milliliter methaan zit er maximaal in deze hoeveelheid gas?

42p

Vooral na het eten van kool moet iemand veel winden laten, omdat kool veel vezels met

onverteerbare koolhydraten bevat.

Sam eet 250 gram gekookte spitskool.

Hieronder is een deel uit de voedingsmiddelentabel afgebeeld.

Analyse per 100 gram eetbaar gedeelte van het voedingsmiddel.

voedingsmiddel energie kJ eiwit gram vet gram koolhydraten gram vezel gram water gram boerenkool, gekookt 172 4 1 4 3 86 chinese kool, gekookt 67 1 0 3 3 95 chinese kool, rauw 50 1 0 2 3 95 groene kool, gekookt 155 3 1 4 3 90 groene kool, rauw 117 3 0 4 4 90 rodekool, gekookt 84 2 0 3 3 89 rodekool, rauw 84 2 0 3 4 91 savooikool, gekookt 121 2 1 3 2 91 savooikool, rauw 121 2 1 3 3 91 spitskool, gekookt 188 4 1 5 3 90 spitskool, rauw 155 3 1 4 3 90 spruitjes, gekookt 117 4 0 3 3 86 witte kool, gekookt 84 2 0 3 3 91 witte kool, rauw 100 2 0 4 3 91 zuurkool, gekookt 50 2 0 1 4 92 zuurkool, rauw 50 2 0 1 4 92

Hoeveel gram vezels bevat de spitskool die Sam eet? Leg je antwoord uit met een

berekening.

opgave 2EEN VIRUS

51p

Er bestaan verschillende virussen die verkoudheid veroorzaken. Eén van deze virussen

wordt het RS-virus genoemd. Elk jaar worden in Nederland zo'n 100.000 baby's ziek door

een infectie met dit virus. Van de zieke baby's komen er gemiddeld 2000 in het ziekenhuis

terecht. Tien procent daarvan is zo ernstig ziek dat behandeling op een afdeling met

intensive care nodig is.

Hoeveel baby's komen, volgens de informatie, gemiddeld per jaar op een afdeling

voor intensive care terecht als gevolg van een infectie met het RS-virus?

61p

Vooral te vroeg geboren baby's kunnen ernstig ziek worden door een infectie met het RS-

virus. Deze baby's hebben niet voldoende antistoffen van de moeder meegekregen.

Men onderzoekt of te vroeg geboren baby's tegen een infectie met het virus beschermd

kunnen worden door toediening van antistoffen.

Is zo'n behandeling van baby's met antistoffen tegen het RS-virus actieve of passieve

immunisatie? Leg je antwoord uit.

opgave 3CHOLESTEROL

Cholesterol is een vetachtige stof die in het lichaam onder andere wordt

gebruikt voor de opbouw van celmembranen. Ongeveer 85% van alle

cholesterol wordt in de lever aangemaakt, de rest wordt met de voeding

opgenomen. Een teveel aan cholesterol wordt door het bloed weer naar de

lever vervoerd, waar het uitgescheiden wordt met gal.

72p

In de afbeelding is een schema van de bloedsomloop weergegeven.

Geef de namen van bloedvat P en van bloedvat Q.

Schrijf je antwoord zo op:

bloedvat P = ……….

bloedvat Q = ……….

81p

Hieronder staat een schema van het verteringskanaal.

Cholesterol wordt met de gal uitgescheiden. Gal wordt via de galblaas en de galbuis

afgegeven aan het verteringskanaal.

In welk deel van het verteringskanaal komt de gal dan als eerste terecht?

A in de dikke darm

B in de slokdarm

C in de twaalfvingerige darm

91p

Als het cholesterolgehalte in het bloed hoog is, dan is de kans op een hartinfarct groter

dan bij een lager cholesterolgehalte. Een teveel aan cholesterol zet zich af tegen de

binnenkant van bloedvaten, waardoor deze steeds nauwer worden. Een hartinfarct wordt

veroorzaakt door afsluiting van één van de bloedvaten die bloed naar de hartspier

toevoeren.

Geef de naam van zo'n bloedvat waardoor zuurstofrijk bloed naar de hartspier

stroomt.

102p

Mensen met een te hoog cholesterolgehalte in het bloed wordt een dieet met weinig vet

voorgeschreven. Bovendien wordt een aantal andere gedragsregels aangeraden voor een

gezonde leefwijze.

Noem twee van zulke gedragsregels om de kans op een hartinfarct te verkleinen.

opgave 4VARKENS

In een boek staat het volgende:

Elk varken heeft in zijn snuit een zogenaamde wroetschijf. Met deze schijf, die

veel zintuigen bevat, onderzoekt het dier in een natuurlijke omgeving de grond.

Hij zoekt naar voedsel, maar in een hok met een roostervloer valt niet veel te

onderzoeken. Een varken begint dan bij een soortgenoot te wroeten en te

knabbelen. Het knabbelen gaat over in bijten in de staart.

Proeft een varken eenmaal bloed, dan ontstaat jachtgedrag dat typisch is voor

varkens, want varkens eten ook vlees. Een aangevreten varken wordt

nagejaagd en nog verder aangevreten.

111p

Tot welk soort gedrag behoort het wroeten?

A tot territoriumgedrag

B tot verzorgingsgedrag

C tot voedselzoekgedrag

D tot voortplantingsgedrag

121p

Een boer kan verschillende maatregelen nemen, om tegen te gaan dat varkens elkaar

aanvreten.

Welke maatregel houdt het meest rekening met het welzijn van een varken?

A Het houden van varkens in aparte hokken.

B Het houden van varkens op een laag stro.

C Het vastzetten van varkens.

D Het verwijderen van de varkensstaarten.

opgave 5DE ZIEKTE VAN KIENBÖCK

Bij een patiënt met de ziekte van Kienböck functioneert het polsgewricht niet

goed. Hierdoor ontstaat pijn in dit gewricht, vooral als de hand bewogen wordt.

De aandoening ontstaat als één van de handwortelbeentjes te weinig bloed

krijgt toegevoerd en dan afsterft. Dit komt onder andere voor bij mensen met

een te korte ellepijp.

132p

In de tekst worden enkele botten genoemd.

In de afbeelding zijn de botten in een hand en een

deel van de onderarm weergegeven.

Welke letter geeft een handwortelbeentje aan?

En welke letter geeft een ellepijp aan?

Schrijf je antwoord zo op:

handwortelbeentje = letter.........

ellepijp = letter...........................

141p

Leg uit waardoor een handwortelbeentje afsterft, als het te weinig bloed krijgt

toegevoerd.

151p

In de afbeelding hieronder is een stukje beenweefsel getekend, gezien door een

microscoop.

Welke letter geeft de plaats aan waar zich een bloedvat bevindt?

A letter P

B letter Q

C letter R

161p

Door het slecht functioneren van het polsgewricht ontstaat slijtage.

Vooral het gewrichtskraakbeen wordt dan aangetast.

Noem een functie van het kraakbeen in een gewricht.

opgave 6EEN EXPERIMENT

171p

In een plant kan zowel verbranding als fotosynthese optreden.

Is voor verbranding koolstofdioxide nodig? En is voor fotosynthese koolstofdioxide nodig?

A voor geen van beide processen

B alleen voor fotosynthese

C alleen voor verbranding

D zowel voor fotosynthese als voor verbranding

Bij een experiment wordt een indicator gebruikt die in kraanwater aangeeft of de hoeveelheid koolstofdioxide toeneemt of afneemt. In gewoon kraanwater is de kleur van de indicator oranje. In de tabel hieronder staat aangegeven hoe de kleur verandert als de hoeveelheid koolstofdioxide verandert. hoeveelheid kleurverandering koolstofdioxide van de indicator neemt toe oranje wordt geel neemt af oranje wordt paars Drie reageerbuizen worden gevuld met kraanwater, waaraan wat van de indicator wordt toegevoegd. In twee buizen wordt ook een waterplantje gedaan. Eén van de buizen met een plantje wordt ingepakt, zodat er geen licht meer bij kan (zie de afbeelding hieronder). De buizen worden de hele dag voor het raam in de zon gezet. 1 2 3

182p

Welke kleur zal het water in buis 1 na enkele uren hebben? Leg je antwoord uit.

191p

Treedt er fotosynthese op in het plantje in buis 2? En treedt er verbranding op in het

plantje in buis 2?

A geen van beide processen

B alleen fotosynthese

C alleen verbranding

D zowel fotosynthese als verbranding

201p

Leg uit wat de functie is van buis 3 tijdens het experiment.

Bij een volgend experiment worden twee andere buizen gevuld met kraanwater en wat van dezelfde indicator: buis 4 en buis 5. In buis 4 worden enkele slakjes gedaan en in buis 5 enkele slakjes en een waterplantje (zie de afbeelding hiernaast). Beide buizen worden voor het raam in het licht gezet. 4 5

212p

Wat zal de kleur van het water in buis 4 na enkele uren zijn? Leg je antwoord uit.

221p

De kleur in buis 5 verandert niet. Dit betekent dat de hoeveelheid koolstofdioxide in het

water gelijk blijft.

Leg uit waardoor de hoeveelheid koolstofdioxide in het water van buis 5 gelijk blijft.

opgave 7DKTP EN BMR

Sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw worden de meeste kinderen ingeënt

tegen difterie, kinkhoest, tetanus en polio met de zogenaamde DKTP-prik. Bij

een DKTP-vaccinatie wordt een kind ingeënt met verzwakte of dode

ziekteverwekkers.

Vanaf 1987 krijgen veel kinderen op de leeftijd van 14 maanden en 9 jaar ook

een inenting tegen bof, mazelen en rode hond: de BMR-prik.

In het eerste levensjaar hebben de meeste kinderen antistoffen tegen bof,

mazelen en rode hond in het bloed. Deze antistoffen zijn afkomstig van de

moeder.

231p

Worden bij een vaccinatie antigenen ingespoten? En worden dan antistoffen ingespoten?

A alleen antigenen

B alleen antistoffen

C zowel antigenen als antistoffen

241p

Een kind heeft alle vaccinaties tegen DKTP en BMR gehad.

Kan zo'n kind dan een ziekte zoals waterpokken krijgen? Leg je antwoord uit.

251p

Behalve te vroeg geboren kinderen, blijken ook sommige andere kinderen in hun eerste

jaar geen antistoffen tegen BMR van hun moeder te hebben gekregen.

Noem een reden hiervoor.

opgave 8DE ACHILLESPEES

261p

De achillespees is een grote pees die spier P met het hielbeen verbindt.

Wat is de naam van spier P?

Tijdens het volleyballen voelt Julia plotseling een heftige pijn vlak boven haar hiel. Het is alsof zij een schop tegen haar been krijgt. De trainer vermoedt dat haar achillespees is gescheurd. Om vast te stellen of de pees volledig is afgescheurd, knijpt hij in haar onderbeen (zie de afbeelding hiernaast). Als de pees niet volledig is afgescheurd, zal haar voet bewegen.

271p

In de afbeelding hieronder staan vier manieren getekend waarop de voet kan bewegen.

Welke tekening geeft de beweging weer die de voet maakt als de achillespees omhoog

getrokken wordt?

A tekening 1

B tekening 2

C tekening 3

D tekening 4

opgave 9HET HEUPGEWRICHT

281p

Pijn in de heupgewrichten komt bij oudere mensen vaak voor. Men spreekt dan van

‘slijtage van het heupgewricht’.

Naast het voorschrijven van pijnstillers en fysiotherapie wordt een patiënt met

heupklachten die te dik is, vaak aangeraden te vermageren.

Leg uit waardoor vermageren de pijn van zo'n patiënt met heupproblemen kan

verminderen.

292p

In ernstige gevallen van slijtage van het heupgewricht wordt bij een patiënt een

zogenaamde heupprothese aangebracht.

Tijdens een operatie wordt dan de kop van een heupgewricht verwijderd en vervangen

door een kop van metaal.

Soms wordt ook nog de kom vervangen (zie de afbeelding hieronder).

De heupprothese verbindt de botten P en Q uit de afbeelding met elkaar.

Geef de namen van bot P en van bot Q.

Schrijf je antwoord zo op:

bot P = ………………..

bot Q = ……………….

opgave 10VEEVOER

Het voedsel dat koeien te eten krijgen, kan onder andere grassen en granen

bevatten. Veel gras in het voer is voor de gezondheid van de koeien beter dan

veel granen.

In het verteringskanaal van koeien leven veel soorten schimmels, eencellige

diertjes en bacteriën. Sommige van deze bacteriesoorten produceren zuren.

Als het vee veel granen te eten krijgt, dan neemt het aantal zuurproducerende

bacteriën in het verteringskanaal toe. Het zuur kan dan ontstekingen en zweren

in de maag tot gevolg hebben.

301p

Bij welke micro-organismen uit het verteringskanaal van een koe is er een celwand

aanwezig?

A bij bacteriën en bij eencellige diertjes

B bij bacteriën en bij schimmels

C bij eencellige diertjes en bij schimmels

311p

De micro-organismen in het verteringskanaal van een koe maken enzymen die cellulose

uit het plantaardige voedsel afbreken.

Waarin bevindt zich vooral veel cellulose?

A in de bladgroenkorrels

B in de celmembraan

C in de celwand

D in het cytoplasma

321p

Bij het slachten kunnen bacteriën uit het verteringskanaal van een koe in het vlees

terechtkomen. De kans dat een mens daardoor een darminfectie oploopt is het grootst,

als de bacteriën uit een koe komen die gevoerd is met granen. Door het hoge zuurgehalte

in het verteringskanaal van zo’n koe hebben de bacteriën zich aangepast aan een zure

omgeving.

Een bacterie die aangepast is aan een zure omgeving, veroorzaakt eerder een

darminfectie dan een bacterie die dat niet is. Leg dit uit.

opgave 11TRANSPLANTATIES

331p

Elk jaar worden in Nederland organen getransplanteerd.

Wanneer heeft zo’n operatie de meeste kans op succes?

A Als de antigenen van de donor overeenkomen met de antigenen van de ontvanger.

B Als de antigenen van de donor overeenkomen met de antistoffen van de ontvanger.

C Als de antistoffen van de donor overeenkomen met de antigenen van de ontvanger.

D Als de antistoffen van de donor overeenkomen met de antistoffen van de ontvanger.

opgave 12DE ZANG VAN ROODBORSTJES

Roodborstjes zingen om hun territorium aan te geven en om een partner te lokken. Er wordt van april tot juli gebroed. Zodra het vrouwtje de eieren heeft gelegd, blijft ze elf tot veertien dagen op het nest zitten. In die tijd wordt ze door het mannetje gevoerd. In de afbeelding is de zang van roodborstjes gedurende het jaar weergegeven. paring legsel jongen zangactiviteit mannetje zangactiviteit vrouwtje juli aug. sept. okt. nov. dec. jan. feb. mrt. april mei juni juli maanden

342p

In een bepaalde periode van het jaar hebben mannetjes en vrouwtjes elk hun eigen

territorium.

In welke maanden hebben de roodborstjes elk hun eigen territorium? Leg je antwoord

uit met behulp van de bovenstaande informatie.

351p

Wat is de functie van de zang van het mannetje in februari?

361p

Vooral de vrouwtjes bebroeden de eieren.

Waaraan kun je dat zien? Leg je antwoord uit met behulp van de bovenstaande

grafiek.

opgave 13FUTEN

In de vorige eeuw beschreef een Engelse onderzoeker het gedrag van futen. Bij deze watervogels zag hij onder andere de zogenaamde pinguïn-dans. Hierbij zwemmen een mannetje en een vrouwtje, vóór het leggen van de eieren, op een bepaalde manier naar elkaar toe. Ze hebben waterplanten in hun snavel en komen borst-aan-borst omhoog uit het water.

371p

Wat is de inwendige prikkel voor de pinguïn-dans?

381p

De onderzoeker beschreef ook het borst-aan-borstgevecht. Daarbij slaan twee mannetjes

met de vleugels naar elkaar en pikken ze met geopende snavels.

Ze hebben geen waterplanten of ander nestmateriaal bij zich.

Tot welk type gedrag behoort het borst-aan-borstgevecht?

A tot de balts

B tot de broedzorg

C tot het territoriumgedrag

EPO

Epo is een hormoon dat door de nieren wordt gemaakt. Het speelt een rol bij

het maken van rode bloedcellen. Epo kan ook kunstmatig gemaakt worden en

door sporters gebruikt worden als doping. Door Epo te gebruiken worden er

veel meer rode bloedcellen geproduceerd dan normaal. Daardoor kan een

sporter zijn prestaties vergroten.

Sporters worden op het gebruik van Epo gecontroleerd door bloed-en

urineonderzoek.

391p

Leg uit dat een sporter tot grotere lichamelijke prestaties in staat is, als het bloed

meer rode bloedcellen bevat.

401p

Waar in het lichaam worden rode bloedcellen gemaakt?

A in de lever

B in de nieren

C in het beenmerg

D in het bloedplasma

411p

Het gebruik van Epo kan door urineonderzoek gecontroleerd worden.

Waar in de nieren wordt Epo uit het bloed verwijderd?

A alleen in niermerg

B alleen in nierschors

C zowel in niermerg als in nierschors

opgave 14BACTERIËN

Bekijk eerst de informatie in het bijlagenboekje over bacteriën.

Je kunt die informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 42 tot en met 51.

422p

In informatie 1 staat dat bacteriën gebruikt worden bij de bereiding van voedingsmiddelen.

Noem twee van zulke voedingsmiddelen.

431p

In de informatie worden enkele ziekten genoemd die door bacteriën veroorzaakt worden.

Eén daarvan is de besmettelijke ziekte gonorroe.

Hoe wordt gonorroe verspreid?

441p

Bij een voedselvergiftiging komen bepaalde bacteriën in

het lichaam van een mens (informatie 2). Het lichaam

reageert op deze infectie door antistoffen te maken.

In de afbeelding is met lijnen de hoeveelheid bacteriën

en antistoffen weergegeven.

Welke lijn geeft de gevormde hoeveelheid antistoffen

weer, lijn P of lijn Q? Leg je antwoord uit.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

452p

Een bacterie komt terecht op een agarlaagje in een petrischaal. De omstandigheden zijn

gunstig.

Hoeveel bacteriën kunnen er na drie uur volgens informatie 4 ontstaan zijn uit deze

bacterie? Leg je antwoord uit met een berekening.

461p

Voedsel kan onder andere geconserveerd worden door toevoeging van zout

(informatie 5).

Leg uit waardoor voedsel minder snel bederft door toevoeging van zout als

conserveermiddel.

471p

In de informatie wordt beschreven hoe een legerkok van Napoleon voedsel conserveerde.

Leg uit waardoor voedsel dat zó behandeld wordt, langer houdbaar is.

481p

In de afbeelding zijn drie grafieken weergegeven.

bacterie- bacterie- groei groei groei 35˚C 35˚C 35˚C temperatuur temperatuur temperatuur

Welke grafiek geeft de groei van bacteriën volgens informatie 3 juist weer?

A grafiek P

B grafiek Q

C grafiek R

491p

In informatie 6 staan etiketten afgebeeld van twee voedingsmiddelen. De rijstepap staat in

de winkel in de koeling, de vanillevla niet.

Leg met behulp van de etiketten uit waardoor de vanillevla buiten de koeling niet

bederft.

501p

In informatie 7 staan twee recepten om ijs te maken.

Ilse wil ijs gaan maken volgens één van deze recepten.

Welk recept moet ze kiezen als ze de kans op een besmetting met Salmonella zoveel

mogelijk wil voorkomen? Leg je antwoord uit.

512p

In informatie 8 wordt een experiment beschreven.

Welk cijfer in de afbeelding geeft het petrischaaltje aan dat in de koelkast heeft

gestaan tijdens het experiment? Leg je antwoord uit.