bij dit examen
MeerkeuzevragenSchrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee
redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de eerste twee
redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een gedeelte
van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede uitkomst zonder
berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.
opgave 1ZWAVELOXIDEN
SO2 is een giftig kleurloos gas met een prikkelende geur. Het ontstaat onder
andere bij de verbranding van zwavelhoudende verbindingen. In de lucht wordt
SO2 langzaam omgezet in SO3. SO3 reageert gemakkelijk met water, waarbij
zwavelzuur ontstaat.
11p
Wat is de naam van SO
2?
A zwavel(II)oxide
B zwavel(IV)oxide
C zwaveldioxide
D zwavelmonooxide
23p
Geef de reactievergelijking van de volledige verbranding van de verbinding met
molecuulformule CH4S waarbij onder andere SO2 ontstaat.
31p
Met welke stof uit de lucht reageert SO
2 wanneer het wordt omgezet in SO
3?
A koolstofdioxide
B stikstof
C waterdamp
D zuurstof
41p
Wanneer SO
3 reageert met (regen)water ontstaat H
2SO
4.
Wat is de naam van H2SO4?
A azijnzuur
B salpeterzuur
C zoutzuur
D zwavelzuur
51p
Joost voegt een beetje van een zoutoplossing toe aan regenwater waarin zich opgelost
H2SO4 bevindt. Er ontstaat een neerslag.
Welk zout in oplossing kan Joost hebben toegevoegd?
A bariumcarbonaat
B bariumchloride
C kopercarbonaat
D koperchloride
opgave 2MINERAALWATER
61p
In de supermarkt kun je flesjes water kopen. Het water dat in deze flesjes zit, is meestal
bronwater. Dit water wordt gehaald uit door de natuur gevormde ondergrondse
waterbekkens. Behalve bronwater is er ook gletsjerwater te koop. Dit water wordt
verkregen door het ijs van een gletsjer (een ijsmassa op een berg) te laten smelten.
Welk van de volgende soorten water is in het ijs van de gletsjer vastgelegd?
A grondwater
B regenwater
C rivierwater
D zeewater
Lotte heeft twee flesjes water gekocht om er wat proeven mee te doen. Het ene flesje bevat bronwater, het andere gletsjerwater. Op het flesje met bronwater is de 'minerale samenstelling' op de volgende manier op het etiket vermeld: Ca 20 mg/l HCO 30 mg/l Cl 35 mg/l 3 Mg 5 mg/l SO 40 mg/l NO < 0,1 mg/l 4 3 Na 15 mg/l K 1 mg/l F 0,4 mg/l pH 6 Op het flesje met gletsjerwater is de samenstelling niet gegeven.
72p
De deeltjes die in het bronwater aanwezig zijn, zijn op een onjuiste manier op het etiket
weergegeven.
Wat is er onjuist aan de manier waarop deze deeltjes op het etiket zijn weergegeven?
Geef een uitleg bij je antwoord.
82p
Lotte denkt dat het gletsjerwater een kleiner aantal mg mineralen per liter bevat dan het
bronwater.
Beschrijf een manier waarop Lotte dit kan onderzoeken. Vermeld daarbij hoe ze kan
vaststellen of gletsjerwater inderdaad minder mineralen bevat dan bronwater.
91p
Lotte heeft de pH van het gletsjerwater onderzocht met lakmoespapier. Zij komt tot de
conclusie dat gletsjerwater neutraal is.
Welke soort(en) lakmoespapier moet Lotte gebruikt hebben om deze conclusie te kunnen
trekken?
A alleen blauw lakmoespapier
B alleen rood lakmoespapier
C blauw lakmoespapier of rood lakmoespapier, dat maakt niet uit
D zowel blauw lakmoespapier als rood lakmoespapier
101p
In een laatste proef voegt Lotte een beetje van een zilvernitraatoplossing toe aan het
bronwater en aan het gletsjerwater. Alleen bij het bronwater ontstaat een neerslag.
Welke van de onderstaande vaste stoffen is ontstaan in het bronwater?
A calciumchloride
B calciumfluoride
C zilverchloride
D zilverfluoride
opgave 3ZOUTWINNING IN DE MIDDELEEUWEN
111p
Hoe verandert de hoeveelheid zout in de turf tijdens het proces dat is afgebeeld in
tekening 2?
A De hoeveelheid zout in de turf neemt af.
B De hoeveelheid zout in de turf verandert niet.
C De hoeveelheid zout in de turf neemt toe.
121p
Welke van de volgende vergelijkingen geeft het proces van tekening 3 juist weer?
A H2O (l) → H2 (g) + O (g)
B 2 H2O (l) → 2 H2 (g) + O2 (g)
C H2O (l) → H2O (g)
D H2O (l) → H2O (s)
131p
De verbranding van de gedroogde turf (tekening 4) is een onvolledige verbranding.
Noem een waarneming waaruit afgeleid kan worden dat een verbranding onvolledig is.
141p
Hoewel er voldoende regenwater aanwezig was, werd toch zeewater (tekening 6) gebruikt
om aan de as toe te voegen.
Geef een reden waarom zeewater en geen regenwater werd gebruikt.
151p
Welke scheidingsmethode(n) moet(en) worden toegepast om uit het mengsel dat in
tekening 6 ontstaan is, vast zeezout in handen te krijgen?
A alleen filtreren
B alleen indampen
C eerst filtreren daarna indampen
D eerst indampen daarna filtreren
opgave 4FLESSEN MILIEUVRIENDELIJKER SCHOONMAKEN
De bierbrouwerij van Brand in Wijlre heeft de installatie voor het reinigen van
gebruikte flesjes vervangen. Etiketten werden losgeweekt in een bak met
warme soda-oplossing. Deze soda-oplossing moest om de twee weken worden
vervangen. In de nieuwe situatie wordt de warme soda-oplossing, waarmee de
etiketten zijn losgeweekt, gefilterd. Daardoor hoeft de soda-oplossing nog maar
eens per jaar te worden vervangen. Ook wordt de warmte nu zoveel mogelijk
teruggewonnen en hergebruikt om de flessen voor te verwarmen. De
voorverwarmde flessen worden met waterdamp ontsmet. De investering van
bijna 1,5 miljoen euro denkt de bierbrouwerij in ruim drie jaar terug te
verdienen.
naar: Nieuwsblad 'Stromen'
161p
Wat is de notatie van een soda-oplossing (regel 3)?
A Na2CO3 (aq)
B Na2CO3 (l)
C Na2+ (aq) + CO32- (aq)
D 2 Na+ (aq) + CO32- (aq)
171p
Wat is de pH van een soda-oplossing?
A kleiner dan 7
B 7
C groter dan 7
182p
De gebruikte warme soda-oplossing wordt ‘gefilterd’ (regel 5).
Waaruit bestaat bij deze filtratie het residu en waaruit bestaat het filtraat?
Noteer je antwoord als volgt:
residu:...
filtraat:...
191p
De voorverwarmde flessen worden bij de nieuwe methode met waterdamp ontsmet.
Wat is de chemische notatie voor waterdamp?
A H2 (g)
B H2 (l)
C H2O (g)
D H2O (l)
202p
In het tekstfragment worden verschillende veranderingen in het reinigingsproces
genoemd. Daardoor is het nieuwe proces milieuvriendelijker dan het oude.
Noem twee van de veranderingen waardoor de reinigingsinstallatie milieuvriendelijker
is geworden.
opgave 5BROEIKASGASSEN
Het broeikaseffect wordt veroorzaakt door een aantal gassen in de atmosfeer.
Zonder het broeikaseffect zou de gemiddelde temperatuur op aarde -18 °C zijn in
plaats van +15 °C.
Waterdamp is het belangrijkste broeikasgas. Waterdamp kan weer gedeeltelijk uit
de atmosfeer ‘verdwijnen’ wanneer waterdruppels worden gevormd die als regen
naar beneden komen.
211p
Hoe wordt het proces genoemd waarbij waterdamp uit de atmosfeer ‘verdwijnt’?
A condenseren
B destilleren
C smelten
D stollen
E verdampen
Koolstofdioxide is een ander broeikasgas. Het komt onder andere vrij bij allerlei
verbrandingen. Koolstofdioxide wordt in verschillende processen opnieuw
gebonden. Planten gebruiken koolstofdioxide in de fotosynthese. Daarbij reageren
water en koolstofdioxide tot glucose (C6H12O6) en zuurstof. Ook door de reactie
met calciumsilicaat in het aardoppervlak verdwijnt koolstofdioxide uit de atmosfeer.
De vergelijking van de reactie die daarbij optreedt, is:
CaSiO3 + CO2 → CaCO3 + SiO2
222p
Geef de reactievergelijking van de fotosynthese.
231p
Wat is de formule van het silicaation?
A SiO3
B SiO3–
C SiO32–
D SiO33–
242p
Bereken hoeveel kg calciumsilicaat nodig is om 5,0 kg koolstofdioxide te binden.
251p
Door menselijke activiteiten komt tegenwoordig zóveel koolstofdioxide vrij dat het
natuurlijk evenwicht wordt verstoord. Het broeikaseffect wordt daardoor versterkt
zodat er allerlei maatregelen nodig zijn om dit tegen te gaan.
Noem een manier om de uitstoot van koolstofdioxide te verminderen.
Koolstofdioxide ontstaat ook bij het rotten van afval. Wanneer bij het rotten van
afval onvoldoende zuurstof aanwezig is, ontstaat bovendien methaan (CH4). Van
methaan is bekend dat het naar verhouding het broeikaseffect meer versterkt dan
koolstofdioxide. Het gas dat bij het rotten van afval uit een vuilstortplaats kan
worden gewonnen, wordt ‘stortgas’ genoemd. In het diagram op de volgende
pagina is de samenstelling van het stortgas uitgezet tegen de tijd na het storten
van het afval.
periode 1periode 2 periode 3 periode 4 80 gas samen- stelling in volume-% 70 CCCOOO 60 22 50 40 30 CCCHHH 24 HH OOO 20 22 10 OO 22 NN 22 0 periode 1: zuurstofrijke omgeving tijd na storten periode 2: zuurstofarme omgeving periode 3: zuurstofarme omgeving periode 4: zuurstofarme omgeving; stabiele toestand
261p
Waar kan de samenstelling van lucht in bovenstaand diagram worden afgelezen?
271p
In periode 3 worden stoffen van het afval omgezet in koolstofdioxide en methaan.
Hieronder is de vergelijking van een reactie die in periode 3 optreedt, onvolledig
weergegeven:
.. C3H6O3 →.. CO2 +.. CH4
Neem deze onvolledige reactievergelijking over en vul de juiste coëfficiënten in.
281p
Hoe groot is het volumepercentage methaan als de afvalhoop in de stabiele toestand
is gekomen?
Sommige vuilstortplaatsen in Nederland vangen het stortgas op. Het wordt in een
nabijgelegen stortgasfabriek gebruikt voor het opwekken van elektriciteit.
Op de website van het Vuilverwerkingsbedrijf Noord-Groningen staat onder andere
het volgende over de vuilstortplaats en de stortgasfabriek in Usquert:
De stortgasproductie is voor de eerste 10 jaar geschat op 120 m
3/uur en in de
daarop volgende 5 jaar aflopend naar 80 m
3/uur. Van iedere m
3 stortgas kan
door het elektriciteitsbedrijf 2 kWh elektriciteit worden geproduceerd.
Dit betekent dat er de eerste 10 jaar per dag 5760 kWh elektriciteit kan worden
opgewekt. Dit is voldoende voor ongeveer 720 huishoudens.
naar: www.vvwng.nl/storten3.htm
292p
In regel 4 beweert het vuilverwerkingsbedrijf dat de eerste tien jaar 5760 kWh elektriciteit
per dag kan worden opgewekt.
Laat met een berekening zien dat deze conclusie overeen komt met de gegevens in
de regels 1 tot en met 3.
opgave 6VAN PAPIERSLIB TOT CEMENT
Bij de productie van papier uit oud papier ontstaat papierslib. Het is een mengsel
van water, plantaardig materiaal en onoplosbare mineralen (klei en CaCO3). De
samenstelling van papierslib is in figuur 1 weergegeven.
Papierslib kan tegenwoordig worden hergebruikt. In Duiven is een speciale oven
voor de verwerking van papierslib in gebruik genomen. De temperatuur in deze
oven is 500 oC. Hierin laat men het slib vallen. In de oven vinden de volgende drie
processen plaats:
- het water verdampt (proces 1)
- de papiervezels en ander plantaardig materiaal verbranden volledig (proces 2)
- calciumcarbonaat ontleedt in calciumoxide en koolstofdioxide (proces 3)
Alle reactieproducten worden met de rookgassen meegevoerd. De rookgassen
bevatten nog vaste deeltjes. Deze worden er met een filter uitgehaald. De vaste
stof die in het filter achterblijft, kan gebruikt worden in plaats van cement. Het
wordt onder de naam ‘Top-Crete’ verkocht. Een voordeel van Top-Crete ten
opzichte van cement is de witte kleur.
De installatie in Duiven kan maximaal 200.000 ton papierslib per jaar verwerken tot
45.000 ton Top-Crete.
Het gehele proces is in onderstaand blokschema weergegeven.
Gebruik bij de beantwoording van de vragen 30 tot en met 37 zo nodig bovenstaand
tekstfragment.
301p
Uit de samenstelling van papierslib kan worden afgeleid dat het een mengsel is.
Wat voor soort mengsel is papierslib?
A emulsie
B oplossing
C schuim
D suspensie
311p
De moleculen van de papiervezels en van het andere plantaardig materiaal bestaan
voornamelijk uit koolstofatomen, waterstofatomen en zuurstofatomen.
Welke reactieproducten ontstaan voornamelijk bij proces 2?
A C + H2
B C + H2O
C CO + H2
D CO + H2O
E CO2 + H2
F CO2 + H2O
321p
Proces 3 is een ontleding. Hoe noemt men dit soort ontleding?
A elektrolyse
B extractie
C thermolyse
D verbranding
331p
Om de processen in de oven op te starten, wordt de oven met branders opgewarmd. Na
het opstarten kunnen deze branders uit en blijft de oven op temperatuur.
Welk van de drie processen zorgt ervoor dat de oven op temperatuur blijft?
A proces 1
B proces 2
C proces 3
342p
Laat door een berekening zien dat in 200.000 ton papierslib 56.000 ton onoplosbare
mineralen (klei en CaCO3) aanwezig is.
352p
Door proces 3 komt uiteindelijk minder dan 56.000 ton (45.000 ton) vaste stof in het filter.
Geef hiervoor een verklaring.
361p
De klei waaruit het papierslib gedeeltelijk bestaat, bevat een kleine hoeveelheid van de
stof TiO2. TiO2 is er de oorzaak van dat het ontstane Top-Crete een witte kleur heeft.
Wat is de naam van TiO2?
A tin(I)oxide
B tin(II)oxide
C tin(IV)oxide
D titaan(I)oxide
E titaan(II)oxide
F titaan(IV)oxide
371p
De schone rookgassen die het filter verlaten bevatten onder andere stikstof.
Waar komt deze stikstof vandaan?
opgave 7CALCIUMOXIDE
381p
Natrium, kalium en calcium zijn onedele metalen en worden daarom snel aangetast
door zuurstof uit de lucht. Daarbij ontstaat een oxidelaagje op het metaal.
Wat is de formule van natriumoxide?
A NaO
B Na2O
C NaO2
391p
Een aangetast stukje calcium is omgeven door een laagje calciumoxide. Als een klein
stukje aangetast calcium in water wordt gebracht, reageert eerst het calciumoxide met
water (reactie 1). Vervolgens kan het calcium met het water reageren (reactie 2).
De vergelijkingen van deze reacties zijn:
CaO + H2O → Ca2+ + 2 OH– (reactie 1)
Ca + 2 H2O → H2 + Ca2+ + 2 OH– (reactie 2)
Hoe wordt de oplossing genoemd die bij bovenstaande reacties ontstaat?
A gebluste kalk
B kaliloog
C kalkwater
D natronloog
402p
Jasper heeft berekend dat bij de reactie van 1,0 mg zuiver calciumoxide met water
(reactie 1) 0,61 mg OH– ionen ontstaan.
Ga met een berekening na of de uitkomst van Jasper juist is.
Bij de reactie van 1,0 mg zuiver calcium met water (reactie 2) ontstaan 0,85 mg OH– ionen. Jasper gebruikt de berekende waarden om onderstaand diagram te tekenen. 0,90 - mg OH per mg onderzochte stof 0,80 0,70 0,60 0,50 0 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % calcium In de voorraadpot op school is het calcium ook aangetast. Om te bepalen hoeveel procent calcium er nog inzit, laat Jasper een afgewogen hoeveelheid aangetast calcium met water reageren. Daarna bepaalt hij door titratie het aantal mg OH– dat is ontstaan. Met bovenstaand diagram kan hij vervolgens het percentage calcium bepalen.
Bij het uitvoeren van de bepaling brengt Jasper een stukje van 50 mg aangetast
calcium in 100 mL water. Nadat het stukje calcium volledig is verdwenen, voegt hij
een indicator toe. Vervolgens vult Jasper een buret met zoutzuur en leest hij de
beginstand af. Daarna titreert hij de calciumhydroxide-oplossing met het zoutzuur.
De eindstand van de buret is 21,3. Er is dan 13,5 mL zoutzuur toegevoegd.
Uit een ander experiment weet Jasper dat 1,00 mL van het gebruikte zoutzuur
reageert met 3,04 mg OH– ionen.
412p
Waarom is het nodig dat Jasper bij de titratie een indicator toevoegt?
422p
Geef de vergelijking van de reactie die tijdens de titratie optreedt.
431p
Welke van onderstaande tekeningen geeft de beginstand van de buret van Jasper weer?
tekening 1 tekening 2 tekening 3 tekening 4
A tekening 1
B tekening 2
C tekening 3
D tekening 4
441p
Jasper berekent met de gegevens van zijn titratie dat er 41,0 mg OH
– ionen is ontstaan bij
de reactie van de onderzochte 50 mg aangetast calcium met water.
Laat door een berekening zien dat de uitkomst van de berekening van Jasper juist is.
452p
Bereken met de uitkomst van de berekening van Jasper (zie vraag 44) het aantal mg
OH– ionen dat per mg onderzocht aangetast calcium is ontstaan. Bepaal vervolgens
met het diagram (dat op de vorige bladzijde staat) het percentage calcium in het
onderzochte stukje aangetast calcium.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Uit de tabel van gevaarlijke chemicaliën in het Binas-informatieboek kan opgemaakt
Noem een gegeven uit die tabel waaruit dit blijkt.
Wat is de notatie van ammonia?
Welke kleur krijgt het water in het bekerglas (tekening 3) na toevoegen van de
Is de oplossing in de fontein (tekening 4) basisch, neutraal of zuur?
Uit welke waarneming kan bij bovenstaande proef afgeleid worden dat
