bronnen

Eindexamen natuur- en scheikunde 2 vmbo gl/tl 2005, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee
redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de eerste twee
redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een gedeelte
van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede uitkomst zonder
berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

opgave 1KWIK

In zouten kunnen twee soorten kwikionen voorkomen: Hg+ en Hg2+. Daardoor komen
van een aantal kwikzouten ook twee soorten voor. Dit is bijvoorbeeld het geval bij
HgSO4 en Hg2SO4. Om in de naamgeving HgSO4 en Hg2SO4 van elkaar te
onderscheiden, wordt een Romeins cijfer gebruikt.
11p
Wat is de naam van Hg2SO4?
A kwik(I)sulfaat
B kwik(II)sulfaat
C kwik(I)sulfide
D kwik(II)sulfide
Kwik wordt gewonnen uit erts dat HgS bevat. Bij de productie laat men HgS met
zuurstof reageren. Daarbij treedt de volgende reactie op:
HgS (s) + O2 (g) → Hg (g) + SO2 (g)
Door het ontstane gasmengsel af te koelen, ontstaat vloeibaar kwik.
21p
Bij de productie van kwik ontstaat behalve kwikdamp nog een ander gas.
Geef de naam van dat gas.
31p
Welke fase-overgang vindt plaats bij het afkoelen van het ontstane gasmengsel waardoor
vloeibaar kwik ontstaat?
A condenseren
B smelten
C stollen
D verdampen
41p
Zilveramalgaam is een legering van zilver en kwik.
Uit welk soort deeltjes bestaat zilveramalgaam?
A atomen
B ionen
C moleculen

opgave 2BRAND EN BLUSMIDDELEN

52p
Voor het ontstaan van brand is de aanwezigheid van een brandstof alleen niet genoeg.
Er zijn nog twee andere voorwaarden waaraan voldaan moet worden.
Noem deze twee voorwaarden.
62p
Tijdens een brand kunnen roet, vlammen en vonken worden waargenomen.
Geef de fase van de stof(fen) waaruit roet, vlammen en vonken bestaan.
Noteer je antwoord als volgt:
fase roet:...
fase vlammen:...
fase vonken:...
71p
Voor het bestrijden van een brand kunnen verschillende blusmiddelen worden gebruikt
zoals koolstofdioxide, schuim, water en zand.
Welke van deze blusmiddelen is ongeschikt om een benzinebrand te blussen?
A koolstofdioxide
B schuim
C water
D zand
81p
Voor het bestrijden van een brand in een ruimte met veel elektrische apparatuur werden
tot 1994 speciale blusmiddelen gebruikt, die onder andere CFK’s bevatten. Tegenwoordig
is het om milieuredenen verboden om deze blusmiddelen te gebruiken.
Wat is het milieu-effect van CFK's?
A CFK’s tasten de ozonlaag aan.
B CFK’s versterken het broeikaseffect.
C CFK’s veroorzaken zure regen.
92p
Als vervanger voor de CFK-bevattende blusmiddelen zijn er nieuwe blusmiddelen
ontwikkeld. Eén van die middelen is FirePro®, dat in een busje aan het plafond kan
worden geplaatst. Zo’n busje met FirePro bevat een mengsel van onder meer
kaliumnitraat, ijzer, magnesium en een polymeer.
Geef de formule van kaliumnitraat.
101p
Een busje met FirePro kan door de warmte van een beginnende brand in werking worden
gezet. De stoffen in het busje reageren dan met elkaar. Daardoor spuit er in
korte tijd een grote hoeveelheid van een mengsel van stikstof met zeer fijn verdeelde
vaste stoffen uit. Dit mengsel dooft de vlammen.
Hoe wordt een mengsel van fijne verdeelde vaste stoffen in een gas genoemd?
A nevel
B rook
C schuim
D suspensie
112p
Omdat FirePro geen schade aan materialen veroorzaakt, wordt het onder meer gebruikt
voor de beveiliging van computerruimtes. Om een brand te blussen is slechts 20,0 gram
van het nieuwe blusmiddel per m3 nodig. Het middel kost per 100 gram € 245.
Bereken hoeveel euro het kost om een computerruimte met een inhoud van 165 m3
met dit middel tegen brand te beveiligen.

opgave 3IJZER IN ZEE

De afgelopen 60 jaar is de concentratie van koolstofdioxide in de atmosfeer
toegenomen. Wetenschappers zijn op zoek naar manieren om de concentratie
koolstofdioxide in de atmosfeer te verminderen. Sommigen denken dat oceanen
uitkomst kunnen bieden. In de oceanen bevinden zich namelijk grote hoeveelheden
algen. Algen zijn kleine organismen waarin fotosynthese plaatsvindt. Tijdens de
fotosynthese gebruiken de algen koolstofdioxide en water en zetten dat om in
glucose en zuurstof. Op deze manier verdwijnt er koolstofdioxide uit de atmosfeer.
121p
Wat is de belangrijkste reden om de toename van de koolstofdioxideconcentratie in de
atmosfeer zoveel mogelijk te beperken?
A Toename van de koolstofdioxideconcentratie versterkt het broeikaseffect.
B Toename van de koolstofdioxideconcentratie maakt het regenwater steeds zuurder.
C Toename van de koolstofdioxideconcentratie versterkt de afbraak van de ozonlaag.
131p
Welke van de volgende reactievergelijkingen geeft het fotosyntheseproces weer?
A 6 CO2 + 6 H2 → C6H12O6 + 3 O2
B 6 CO2 + 6 H2O → C6H12O6 + 6 O2
C C6H12O6 + 3 O2 → 6 CO2 + 6 H2
D C6H12O6 + 6 O2 → 6 CO2 + 6 H2O
Men dacht in eerste instantie dat de concentratie van nitraationen en fosfaationen in
het zeewater bepalend was voor de groeisnelheid van de algen. Later werd ontdekt
dat in sommige gebieden de concentratie van ijzerionen de bepalende factor was voor
de groeisnelheid van de algen.
Om de concentratie van de ijzerionen in het water te verhogen, hebben oceanologen
als experiment een hoeveelheid FeSO4 aan het zeewater toegevoegd.
Het experiment leek een succes. Door het toevoegen van het FeSO4 groeiden de
algen sneller. De hoeveelheid algen was na twee weken verdrievoudigd en had naar
schatting 400 ton koolstofdioxide extra uit de atmosfeer opgenomen. Uit berekeningen
bleek echter dat het grootste deel weer bij allerlei levensprocessen vrij zou komen.
Uiteindelijk komt slechts 20 ton van de 400 ton koolstofdioxide in de vorm van kalk
definitief op de zeebodem terecht.
141p
Geef de formule van het fosfaation.
152p
Geef de vergelijking voor het oplossen van FeSO4. Geef daarbij ook de
toestandsaanduidingen aan.
162p
Bereken hoeveel massaprocent van de extra opgenomen koolstofdioxide bij allerlei
levensprocessen weer vrij komt.
171p
Wat is de formule van de stof waarin koolstofdioxide is omgezet en definitief op de
zeebodem is terechtgekomen?
A CaCO3
B K2CO3
C Na2CO3
D (NH4)2CO3
183p
Tijdens het experiment werd in de motor van het schip van de onderzoekers 315 ton
stookolie (1 ton = 1000 kg) verbrand. Daardoor is een hoeveelheid koolstofdioxide in de
atmosfeer terechtgekomen.
De volledige verbranding van stookolie kan met de volgende reactievergelijking worden
weergegeven:
2 C14H30 + 43 O2 → 28 CO2 + 30 H2O
Bereken het aantal ton koolstofdioxide dat ontstaat bij de volledige verbranding van
315 ton stookolie.
191p
Uiteindelijk is bij het experiment veel minder koolstofdioxide omgezet in kalk dan er bij het
experiment is ontstaan.
Geef een argument waarom het toch goed is dat dit experiment is uitgevoerd.

opgave 4ALCOHOL

Alcohol (C2H6O) kan op verschillende manieren worden gemaakt. De oudste manier is
de vergisting van glucose (C6H12O6). Behalve alcohol ontstaat als enige andere stof
koolstofdioxide.
Een moderne manier voor de bereiding van alcohol is de reactie van water met een
stof die etheen wordt genoemd. Alcohol is daarbij het enige reactieproduct.
Alcohol is niet alleen een belangrijk bestanddeel van dranken. In verschillende landen
wordt alcohol toegevoegd aan benzine. Het is in die landen een belangrijke brandstof
geworden voor auto’s.
202p
Geef de reactievergelijking voor de vorming van alcohol uit glucose.
211p
De formule van etheen kan afgeleid worden uit de beschrijving van de moderne manier
van bereiding van alcohol.
Wat is de formule van etheen?
A C2H4
B C2H6
C C2H6O
D C2H8O2
222p
Geef de reactievergelijking van de volledige verbranding van alcohol tot
koolstofdioxide en water.

opgave 5ONDERZOEK VAN RENNIES

Als in de maag teveel zuur wordt geproduceerd, kan een deel van dat zuur in de slokdarm terechtkomen. Dit geeft een branderig gevoel. Om dit branderige gevoel tegen te gaan, helpt het om een deel van het zuur te neutraliseren. Dit kan men doen door een maagtablet in te nemen. Er zijn veel merken…

Als in de maag teveel zuur wordt geproduceerd, kan een deel van dat zuur in de slokdarm terechtkomen. Dit geeft een branderig gevoel. Om dit branderige gevoel tegen te gaan, helpt het om een deel van het zuur te neutraliseren. Dit kan men doen door een maagtablet in te nemen. Er zijn veel merken maagtabletten te koop. Eén van die merken is Rennie ® . Een Rennie tablet bestaat grotendeels uit calciumcarbonaat. Om na te gaan of een Rennie helpt, stellen Sanne en Arjan de volgende onderzoeksvraag op: Kan een Rennie een zure oplossing neutraliseren? Om antwoord te krijgen op hun onderzoeksvraag hebben ze een aantal proeven uitgevoerd. Ze hebben aan verschillende vloeistoffen eerst rodekoolsap toegevoegd en daarna een halve Rennie. In hun verslag zijn de resultaten in de volgende tabel verwerkt: buis inhoud + 2 mL rodekoolsap kleur + halve Rennie kleur opmerkingen 1 ammonia groen blijft groen   2 water paars wordt groen groen om de Rennie 3 zoutzuur rood wordt paars er ontstaan bubbels

Wat is de notatie van ammonia? A NH 3 (aq) B NH 3 (g) C NH 3 (l)
→ Hoe noemt men stoffen zoals rodekoolsap die bij verandering van zuurgraad van kleur kunnen veranderen?
Welke conclusie kan getrokken worden over de pH van de oplossing die in buis 2 is ontstaan na toevoeging van een halve Rennie? A De pH is kleiner dan 7. B De pH is 7. C De pH is groter dan 7.
Welke van de onderstaande waarnemingen geeft antwoord op de onderzoeksvraag? A De inhoud van buis 1 blijft groen na het toevoegen van een halve Rennie. B De inhoud van buis 3 wordt paars na het toevoegen van een halve Rennie. C In buis 3 ontstaan bubbels na het toevoegen van een halve Rennie.
Aan de hand van hun waarnemingen stellen Sanne en Arjan de volgende reactievergelijking op: CaCO 3 + 2 H + → H 2 O + CO 2 + Ca 2+ Om aan te tonen dat het ontstane gas inderdaad koolstofdioxide is, gebruiken ze een opstelling waarbij het gas door een oplossing in een wasfles wordt geleid.
Welke van de onderstaande opstellingen is geschikt om een gas door een oplossing in een wasfles te leiden? A tekening 1 B tekening 2 C tekening 3 D tekening 4
→ Geef de naam van de oplossing die Sanne en Arjan moeten gebruiken om koolstofdioxide aan te tonen. Uit welke waarneming blijkt de aanwezigheid van dit gas? Noteer je antwoord als volgt: naam oplossing: ... waarneming: ...
Bij de reactie van een Rennie met het maagzuur kan zoveel koolstofdioxide ontstaan dat het via de mond vrijkomt. → Bereken hoeveel mL koolstofdioxide er ontstaat bij de reactie van één Rennie-tablet met (maag)zuur. Gebruik daarbij de reactievergelijking van Sanne en Arjan. Neem daarbij aan dat: -…

Bij de reactie van een Rennie met het maagzuur kan zoveel koolstofdioxide ontstaan dat het via de mond vrijkomt. → Bereken hoeveel mL koolstofdioxide er ontstaat bij de reactie van één Rennie-tablet met (maag)zuur. Gebruik daarbij de reactievergelijking van Sanne en Arjan. Neem daarbij aan dat: - één Rennie-tablet 680 mg CaCO 3 bevat en dat alle CaCO 3 reageert; - 1,00 mL CO 2 een massa heeft van 1,73 mg.

opgave 6GLORIX DIKKE BLEEK

opgave als beeld van het examen
Waaruit bestaat Glorix Dikke Bleek voor het grootste deel? A chloorbleekmiddel B niet-ionogene oppervlakte-actieve stoffen C water D zeep
Op het etiket staan twee pictogrammen. Eén daarvan is afgebeeld. Uit de informatie op het etiket kan afgeleid worden welk ander pictogram op het etiket is afgebeeld. Welk van de onderstaande pictogrammen is op het etiket afgebeeld? pictogram A pictogram 1 B pictogram 2 C pictogram 3 D pictogram 4
Als Glorix Dikke Bleek in de ogen spat, moeten ze onmiddellijk worden gespoeld met water. Wat gebeurt er met Glorix Dikke Bleek door het spoelen met water? A Het wordt geneutraliseerd en afgevoerd. B Het wordt geneutraliseerd en verdund. C Het wordt verdund en afgevoerd.
opgave als beeld van het examen
Volgens het etiket bestaat Glorix Dikke Bleek voor een deel uit een natriumhypochloriet- oplossing. Natriumhypochloriet is een zout met formule NaClO. Wat is de notatie van een natriumhypochloriet-oplossing? A NaClO (aq) B NaClO (l) C Na + (aq) + ClO − (aq) D NaClO (s) + H 2 O (l)
Een natriumhypochloriet-oplossing ontleedt door warmte en licht. → Hoe kan deze ontleding volgens het etiket worden voorkomen?
Volgens het etiket mag Glorix Dikke Bleek niet tegelijk gebruikt worden met andere producten. In combinatie met zuurhoudende reinigingsmiddelen wordt een giftig gas gevormd. Welk giftig gas ontstaat er dan? A chloor B natrium C waterstof D zuurstof

opgave 7BARIUMHYDROXIDE

opgave als beeld van het examen
Een oplossing van bariumhydroxide kan gemaakt worden door vast bariumoxide met een overmaat water te laten reageren. Wat is de vergelijking van de reactie die daarbij optreedt? A Ba(OH) 2 → Ba 2+ + OH 2 – B Ba(OH) 2 → Ba 2+ + 2 OH – C Ba(OH) 2 → BaO + H 2 O D BaO + H 2 O → Ba 2+ + OH 2 – E BaO + H…

Een oplossing van bariumhydroxide kan gemaakt worden door vast bariumoxide met een overmaat water te laten reageren. Wat is de vergelijking van de reactie die daarbij optreedt? A Ba(OH) 2 → Ba 2+ + OH 2 – B Ba(OH) 2 → Ba 2+ + 2 OH – C Ba(OH) 2 → BaO + H 2 O D BaO + H 2 O → Ba 2+ + OH 2 – E BaO + H 2 O → Ba 2+ + 2 OH – F BaO + H 2 O → Ba(OH) 2

De reactie van bariumoxide met water blijkt niet erg snel te verlopen. → Noem een manier waarmee de reactie van bariumoxide met water kan worden versneld. Robbert wil de oplossing van bariumhydroxide omzetten in een oplossing van bariumchloride. Hij bedenkt daarvoor twee manieren: manier 1 : het…

De reactie van bariumoxide met water blijkt niet erg snel te verlopen. → Noem een manier waarmee de reactie van bariumoxide met water kan worden versneld. Robbert wil de oplossing van bariumhydroxide omzetten in een oplossing van bariumchloride. Hij bedenkt daarvoor twee manieren: manier 1 : het toevoegen van de juiste hoeveelheid zoutzuur; manier 2: het toevoegen van de juiste hoeveelheid van een oplossing van zinkchloride, waarna de ontstane suspensie wordt gefiltreerd.

→ Leg uit dat manier 1 geschikt is.
→ Leg uit dat manier 2 ook geschikt is.
→ Geef de formule van de stof die bij manier 2 na de filtratie het residu is.

opgave 8LEIDINGWATER

1 Duinwaterbedrijf Zuid-Holland (DZH) maakt drinkwater voor ruim 1,2 miljoen
2 mensen. Als bron voor de productie van het drinkwater, haalt DZH water uit de
3 rivier de Maas. Dit water wordt eerst gefiltreerd en daarna door een
4 betonleiding naar de duinen tussen Katwijk en Monster getransporteerd. Daar
5 laat men het door het duinzand naar het grondwater zakken. Ongewenste
6 micro-organismen blijven daarbij in het zand achter. Het op deze manier
7 gezuiverde water wordt omhoog gepompt. Door toevoeging van actieve
8 koolstof worden schadelijke stoffen gebonden en verbetert de smaak.
9 Vervolgens wordt het water belucht en opnieuw gefiltreerd. Tenslotte wordt de
10 hardheid van het water teruggebracht van 13,0 DH tot 8,5 DH door een deel
11 van de aanwezige calciumionen te verwijderen. Dan pas wordt het water in het
12 waterleidingnet gebracht.
13 Bij het ontharden wordt het water
14 van beneden naar boven door
15 een zogenoemde onthardings-
16 reactor gepompt. In de reactor
17 zijn zandkorreltjes aanwezig
18 die in het water zweven.
19 Onder in de reactor vindt
20 toevoer van natronloog
21 plaats. Door het natronloog
22 verandert de pH-waarde van het
23 water en treedt een reactie op
24 waarbij calciumcarbonaat wordt
25 gevormd. Dit calciumcarbonaat
26 bindt zich aan de zandkorreltjes.
27 De korrels worden groter en zwaarder
28 en zakken naar beneden.
29 Wanneer het water aan de
30 bovenkant de reactor verlaat,
dwarsdoorsnede onthardingsreactor afvoer onthard water A toevoer loog toevoer van te ontharden water afvoer korrels met kalksteen
31 zitten er veel minder calciumionen in het water: het water is gedeeltelijk
32 onthard. De zandkorrels waarop de calciumcarbonaat zich heeft afgezet,
33 worden regelmatig verwijderd via een afvoer onder in de reactor.
naar: Informatiefolder Duinwaterbedrijf Zuid-Holland
Gebruik bij de beantwoording van de vragen 41 tot en met 49 zo nodig bovenstaande
tekst.
411p
Hoe wordt het water genoemd dat DZH volgens de regels 2 en 3 gebruikt als bron voor
het maken van drinkwater?
A grondwater
B oppervlaktewater
C regenwater
D zeewater
421p
Welke scheidingsmethode wordt beschreven in de regels 7 en 8?
A adsorptie
B bezinken
C extraheren
D filtreren
431p
Voordat het water in het waterleidingnet wordt gebracht, wordt het (gedeeltelijk) onthard
(regels 9 tot en met 11).
Welk nadeel heeft hard water ten opzichte van zacht water?
A Bij wassen met hard water is meer zeep nodig dan bij wassen met zacht water.
B Hard water is slechter voor de gezondheid dan zacht water.
C Hard water is troebel en zacht water niet.
441p
Wat is de notatie van natronloog?
A NaOH (aq)
B Na(OH)2 (aq)
C Na+ (aq) + OH– (aq)
D Na2+ (aq) + 2 OH– (aq)
451p
Welke van de volgende beweringen over het gevolg van de toevoeging van natronloog is
juist? (regels 19 tot en met 21)
A De pH wordt hoger want natronloog is een base.
B De pH wordt hoger want natronloog is een zuur.
C De pH wordt lager want natronloog is een base.
D De pH wordt lager want natronloog is een zuur.
461p
Welke scheidingsmethode wordt gebruikt om de grotere zandkorrels te verwijderen uit de
onthardingsreactor? (regels 19 tot en met 33)
A bezinken
B destilleren
C extraheren
D filtreren
471p
Wat moet er bij A in de onthardingsreactor toegevoegd worden om het proces door te
kunnen laten gaan?
A hard water
B natronloog
C zacht water
D zandkorreltjes
482p
Een hardheid van 1,0 DH komt overeen met 7,1 gram Ca2+ ionen per m3.
Laat door een berekening zien dat bij het ontharden van 100 m3 water, zoals
beschreven in regel 10, 3,2 kg Ca2+ uit het water wordt gehaald.
492p
Bereken hoeveel kg CaCO3 gevormd wordt met 3,2 kg Ca2+ ionen.
ei nde