Eindexamen economie vwo 2012 tijdvak 1

opgave 1Opgave 1

Gelijke monniken, gelijke kappen In een land bestaan twee categorieën huishoudens. − huishoudens categorie 1: huishoudens met zowel arbeidsinkomen als vermogensinkomen − huishoudens categorie 2: huishoudens met uitsluitend arbeidsinkomen In de uitgangssituatie wordt de economie van dit land beschreven met het volgende macro-economische model: Y 1 = 0,4Y A + Y V Y 2 = 0,6Y A Y A = 0,7Y Y V = 0,3Y Y = Y 1 + Y 2 C = 0,8(Y 1 − B 1 ) + 0,9(Y 2 − B 2 ) + 10 B 1 = b 1 × Y 1 B 2 = b 2 × Y 2 B = B 1 + B 2 I = 55 O = 200 EV = C + I + O EV = W W = Y A A = 7,5 Y A = Y 1 = inkomen van huishoudens categorie 1 Y A = arbeidsinkomen Y V = vermogensinkomen Y 2 = inkomen van huishoudens categorie 2 Y = nationaal inkomen C = particuliere consumptie B 1 = belastingen betaald door huishoudens categorie 1 b 1 = belastingquote huishoudens categorie 1 B 2 = belastingen betaald door huishoudens categorie 2 b 2 = belastingquote huishoudens categorie 2 B = totale belastingontvangsten I = particuliere investeringen O = overheidsbestedingen EV = effectieve vraag W = nationaal product A A = arbeidsaanbod in miljoenen personen A = arbeidsvraag in miljoenen personen A V = 100 U = A A − A V A V = arbeidsvraag in miljoenen personen U = werkloosheid in miljoenen personen − Alle grootheden luiden in miljarden euro’s tenzij anders vermeld. − In de uitgangssituatie geldt dat 40% van de huishoudens tot categorie 1 behoort en dat deze categorie beschikt over 56,3% van het nationaal inkomen na belastingheffing. − In de uitgangssituatie geldt b 1 = 0,3 en b 2 = 0,25. − In de uitgangssituatie bedraagt het evenwichtsinkomen 676,5 miljard euro. − Voor het evenwichtsinkomen geldt: Y = 0,158 + 0,464b 265 1 + 0,378b 2

De regering van dit land heeft de volgende doelen vastgesteld: 1 Het terugdringen van de werkloosheid. 2 Het beperken van het begrotingstekort (O − B) tot maximaal 3% van het nationaal inkomen. 3 Het gelijkmatiger verdelen van het inkomen na belastingheffing over de twee categorieën huishoudens: (Y 1 − B 1 ) en (Y 2 − B 2 ). In een poging deze doelen te realiseren besluit de overheid b 1 te verlagen tot 0,25 terwijl b 2 gelijk blijft.

Leg uit, zonder een berekening te maken, dat door deze maatregel het bereiken van doel 1 mogelijk is.

Werkt deze maatregel nivellerend of denivellerend op de verdeling van het inkomen na belastingheffing over de twee categorieën huishoudens? Licht het antwoord toe met een berekening.

opgave 2Opgave 2

Wordt het voordeel benut? Indonesië is sinds 1967 lid van de Association of Southeast Asian Nations (ASEAN). Bovendien is het land toen ook lid geworden van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Medio jaren negentig van de vorige eeuw begint Indonesië met het verlagen van importtarieven. Een uitzondering daarop vormt het importtarief op motorvoertuigen vanuit de rijke landen. Indonesië heeft zelf de productie van motorvoertuigen begin jaren negentig gestart. Het land heeft toen toestemming gekregen van de WTO dit tarief tijdelijk op dezelfde hoogte te houden. Met het liberaliseren van zijn internationale handel probeert Indonesië het relatieve kostenvoordeel dat dit land voor sommige goederen heeft, meer te benutten. Een belangrijke handelspartner en concurrent van Indonesië is Maleisië. In zowel Indonesië als Maleisië worden textiel en motorvoertuigen geproduceerd. In de tabel is het aantal eenheden product weergegeven dat met 1.000 arbeidsuren geproduceerd kan worden. Zowel voor textiel als voor motorvoertuigen wordt in deze tabel homogeniteit verondersteld. textiel motorvoertuigen Indonesië 2.000 2,5 Maleisië 2.500 3

Geef een reden voor de WTO om Indonesië toestemming te geven het genoemde importtarief tijdelijk op dezelfde hoogte te houden.

Leg met behulp van een berekening uit voor welk product Maleisië een relatief kostenvoordeel heeft ten opzichte van Indonesië.

Leg met behulp van een berekening uit dat zowel Indonesië als Maleisië voordeel heeft van onderlinge vrijhandel indien de ruilverhouding van één motorvoertuig ligt tussen 800 en 833 eenheden textiel.

Een onderzoeksbureau gaat na of Indonesië erin geslaagd is het kostenvoordeel te benutten. Uit dit onderzoek komt de volgende figuur. groeicijfers 2006 ten opzichte van 1996 -4 groei Indonesische export product X in % Legenda: steenkool motorvoertuigen agrarische producten textiel olie Om te meten of het kostenvoordeel daadwerkelijk wordt benut, wordt de index van het bewezen voordeel (IBV) gebruikt. Hieronder wordt verstaan: index Indonesische export product X IBV = index wereldexport product X waarin de X steeds staat voor één van de betrokken producten.

opgave 3Opgave 3

Principieel belasting heffen In Azeria is door een bureau onderzoek gedaan naar een alternatief voor het stelsel van de inkomstenbelasting. Bij het ontwerpen van het huidige stelsel is sterk gekeken naar het draagkrachtbeginsel. Een van de nadelen van dit stelsel is dat het verstorend werkt op diverse markten, zoals de arbeidsmarkt, de woningmarkt en de vermogensmarkt. Er is een alternatief stelsel bedacht dat zorgt voor een gelijke belastingopbrengst, maar veel eenvoudiger is en mede daardoor minder verstorend werkt. In de onderstaande tabel worden de belangrijkste kenmerken van beide stelsels weergegeven. het huidige stelsel het alternatieve stelsel drie onderdelen twee onderdelen onderdeel 1 onderdeel 1 − arbeidsinkomen en/of sociale zekerheid − arbeidsinkomen en/of sociale zekerheid − 2% van waarde eigen woning wordt bij het inkomen geteld − een fictief inkomen van 3% van het vermogen is belast − progressief tarief van 38% tot 52% − uniform tarief 35% onderdeel 2 − een fictief inkomen van 4% van het vermogen is belast − tarief 20% − € 20.000 vermogen is vrijgesteld onderdeel 3 onderdeel 2 − algemene heffingskorting − geen algemene heffingskorting Het onderzoeksbureau heeft niet alleen gekeken naar de mogelijke vereenvoudiging gericht op het voorkomen/beperken van marktverstoringen, maar heeft ook gelet op de beginselen die bij het heffen van inkomstenbelasting kunnen worden toegepast: − Het eerdergenoemde draagkrachtbeginsel. − Het voordeelbeginsel: naarmate iemand meer gebruik maakt van gratis of van gesubsidieerde overheidsdiensten, stijgt de te betalen inkomstenbelasting. − Het beginsel van moeizame verkrijging: naarmate relatief meer moet worden opgeofferd om een bepaald inkomen te verkrijgen, daalt het te betalen percentage inkomstenbelasting. Zo is een in een loterij gewonnen prijs relatief zwaarder belast dan een gelijk bedrag dat door arbeid verkregen is. − Het doelmatigheidsbeginsel: de kosten voor het innen van de inkomstenbelasting zijn laag in vergelijking met de opbrengst er van.

Bij het onderzoek is gebruikgemaakt van de Lorenz curve van de personele inkomensverdeling, die de huidige situatie weergeeft. Ter afsluiting van het onderzoek wil het onderzoeksbureau een betoog dat de keuze voor een van de beide stelsels ondersteunt.

Schrijf dit betoog. Beschrijf hierbij eerst: a op welke manier het huidige stelsel de werking van een van de genoemde markten verstoort. Maak dan een keuze voor een van beide stelsels en b neem onderstaande tabel over en vul in de kolom van je keuze tweemaal een + en tweemaal een − in; c licht de beide ingevulde + tekens toe; d licht een van de ingevulde − tekens toe. Gebruik hierbij de informatie over de beide stelsels, de beginselen en de Lorenz curve. beginsel huidig stelsel alternatief stelsel + dit stelsel voldoet draagkrachtbeginsel voordeelbeginsel − dit stelsel voldoet beginsel van moeizame verkrijging doelmatigheidsbeginsel Aanwijzingen − De ingevulde tabel vormt een onderdeel van het betoog. − De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten. − Gebruik voor het betoog 160 woorden. Een afwijking van 25 woorden is toegestaan.

opgave 4Opgave 4

Groei op de pof De sterke groei van de economie van de Verenigde Staten (VS) in de periode voor 2007 is voor een belangrijk deel te danken aan de bestedingen van de Amerikaanse consumenten. De consumenten kopen in toenemende mate op krediet. De onderstaande figuren geven een beeld van een aantal macro-economische gegevens van de VS tot 2007. figuur 1 figuur 2 schulden en spaarsaldo van de particuliere sector (S − I) saldo overheidsbegroting (B − O) in miljarden $ in % van het bbp Naar aanleiding van deze figuren schrijft een journalist in 2007 een artikel. Hij stelt hierin dat de ontwikkeling van het spaarsaldo van de particuliere sector in de VS en de schulden samenhangen. Zo kunnen schulden van de particuliere sector gezien worden als een oorzaak van deze negatieve ontwikkeling van dit spaarsaldo. Verder stelt hij dat de sterke groei van de consumptieve bestedingen in de VS een nationaal spaartekort tot gevolg heeft. De bestedingsgroei gaat gepaard met een stijging van de nominale rentestand, terwijl de reële rentestand gelijk blijft. De journalist trekt de conclusie dat de VS aan het begin van een recessie staan.

Bereken de hoogte van het bbp van de VS in 2007 met behulp van beide figuren.

Geef zowel een verklaring voor de ontwikkeling van de nominale rentestand als voor de ontwikkeling van de reële rentestand.

opgave 5Opgave 5

Varen op het conjunctuurkompas

Een statistisch bureau van een land publiceert een conjunctuurkompas.

Het conjunctuurkompas geeft in één oogopslag een beeld van de economische

situatie. Dit kompas wordt opgesteld aan de hand van acht gegevens.

Voor elk gegeven is een score bepaald, waarbij geldt dat hoe verder de score

van A af ligt, hoe gunstiger dit is voor de groei van de welvaart (in enge zin).

conjunctuurkompas 2010

volume consumptie volume uitvoer A volume productie rente prijspeil uitvoer inflatie

Toelichting

− De scores op de acht gegevens uit 2010 zijn verbonden door een lijn. Deze

lijn vormt de buitenrand van het grijze vlak.

− De scores op de acht gegevens uit 2009 zijn verbonden door een cirkel.

− Een voorbeeld bij de inflatie: De score op dit gegeven ligt voorbij de cirkel en

ligt dus in 2010 hoger dan in 2009. De inflatie heeft zich gunstig ontwikkeld

voor de groei van de welvaart en is hier afgenomen.

142p

Leg uit waarom groei van de welvaart in enge zin wordt gemeten op basis van

volumeveranderingen.

152p

Ligt het aantal faillissementen in 2010 hoger of lager dan in 2009? Leg het

antwoord uit aan de hand van de figuur. Betrek in het antwoord het effect op de

welvaart.

162p

Geef met behulp van de figuur een oorzaak voor de gunstige ontwikkeling van

de inflatie. Licht het antwoord toe.

172p

Is de gemiddelde arbeidsproductiviteit in 2010 gestegen of gedaald? Licht het

antwoord toe met behulp van de figuur.

Een econoom heeft kritiek op dit conjunctuurkompas. Hij stelt: “Zowel een

stijging als een daling van het prijspeil uitvoer kan leiden tot een daling van de

uitvoerwaarde.”

182p

Leg de stelling van de econoom uit.

opgave 6Opgave 6

De ene arbeidsmarkt is de andere niet

Onderzoek door de Organisatie voor Economische Samenwerking en

Ontwikkeling wijst er op dat de mobiliteit van arbeid in de Verenigde Staten van

Amerika (VS) groter is dan in de Europese Unie (EU). Volgens dit onderzoek

komt dit voor een deel doordat hoogte en duur van de werkloosheidsuitkering in

de VS en de EU verschillen.

Een econoom heeft voor diverse landen de vervangingsratio berekend. Hierbij

gaat het om de hoogte van de gemiddelde werkloosheidsuitkering in procenten

van de hoogte van het gemiddelde nettoloon van werknemers.

werkloosheid en vervangingsratio VS Duitsland Frankrijk Nederland totale werkloosheid1) 3,8 8,1 9,5 4,1 werkloosheid langer dan 3 maanden2) 8,0 51,0 42,0 32,0 vervangingsratio 59,0 70,0 75,0 81,0 1) in procenten van de beroepsbevolking

2) in procenten van de totale werkloosheid

Naar aanleiding van de tabel merkt de econoom het volgende op:

a Het verschil in de gegevens tussen de VS en Nederland kan er op wijzen dat

in de VS sprake is van een andere mate van frictiewerkloosheid dan in

Nederland.

b Het verschil in vervangingsratio verklaart voor een belangrijk deel het

verschil in de omvang van de totale werkloosheid.

c Een lage vervangingsratio kan ten tijde van een recessie veel ongunstiger

uitpakken voor de conjuncturele werkloosheid dan een hoge

vervangingsratio.

192p

Is de mate van frictiewerkloosheid in de VS hoger of lager dan in Nederland?

Licht het antwoord toe.

202p

Beschrijf hoe een verhoging van de vervangingsratio, via de ontwikkeling van de

premiedruk, kan leiden tot een toename van de kwantitatieve

structuurwerkloosheid.

212p

Hoe blijkt uit de tabel dat het verschil in vervangingsratio het verschil in de

omvang van de totale werkloosheid tussen landen niet geheel kan verklaren?

222p

Leg de laatste opmerking van de econoom uit.

opgave 7Opgave 7

Zorgen rondom ouderdom In een land zijn de afgelopen jaren de uitgaven voor de gezondheidszorg en de uitgaven voor de wettelijk geregelde pensioenuitkeringen sterk gestegen. Deze uitkeringen worden door middel van een omslagstelsel gefinancierd. De uitkeringen worden volledig door de premieopbrengsten gedekt. Een econoom heeft onderzoek gedaan naar de oorzaak van de stijging van de uitgaven voor de wettelijk geregelde pensioenuitkeringen, om vast te kunnen stellen of premieverhoging noodzakelijk is. Uit dit onderzoek blijkt dat premieverhoging voor de pensioenuitkeringen (PU- uitgaven) in de periode 2008-2011 waarschijnlijk niet noodzakelijk zal zijn. De onderstaande tabel en figuren zijn ontleend aan dit onderzoek. uitgaven voor gezondheidszorg en PU-uitgaven (2005-2008) 2005 2006 2007 2008 uitgaven voor gezondheidzorg (in % bbp) 10,5 11,4 12,1 12,1 PU-uitgaven (in % bbp) 4,0 4,1 4,5 4,7 bbp (in mld euro) 448 465 476 479 figuur 1 verwachte participatiegraad 1) en bevolkingsgroei 2008-2011 participatiegraad (%) noot 1 participatiegraad = beroepsbevolking in verhouding tot de beroepsgeschikte bevolking

Naar aanleiding van figuur 1 uit dit onderzoek stelt de econoom: “Uit figuur 1 valt af te leiden dat premieverhoging voor de PU-uitgaven in de periode 2008-2011 waarschijnlijk niet noodzakelijk zal zijn om de PU-uitgaven op hetzelfde niveau te houden.”

Zijn de uitgaven voor gezondheidszorg per hoofd van de bevolking in 2008 ten opzichte van 2007 gestegen, gelijk gebleven of gedaald? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening. figuur 2 oorzaken van de groei van de uitgaven voor de gezondheidszorg (2008 ten opzichte van 2005)

Bereken hoeveel miljard van de stijging van de uitgaven voor de gezondheidszorg in 2008 ten opzichte van 2005 wordt veroorzaakt door prijsstijging. Gebruik hiervoor de tabel en figuur 2. Onder politici ontstaat naar aanleiding van de groei van de uitgaven voor gezondheidszorg een discussie over de organisatie van de zorg. Een van de politieke partijen pleit voor de introductie van meer marktwerking in de gezondheidszorg. Een andere partij is hier tegen en wijst op het arbeidsintensieve karakter van de zorg, waardoor de introductie van meer marktwerking een negatief effect kan hebben op de kwaliteit van de gezondheidszorg.