opgave 1Opgave 1
Soms zit het mee, soms zit het tegen
In mei 2009 publiceert een economisch onderzoeksbureau een rapport over de
economie van een van de lidstaten van de Europese Unie. Tabel 1 en 2 komen
uit dit rapport. De cijfers van 2007 en 2008 zijn definitief, maar de cijfers van
2009 zijn gebaseerd op een prognose die eind 2008 is opgesteld.
tabel 1
kerngegevens 2007-2009 mutaties ten opzichte van het voorafgaande jaar in procenten 2007 2008 2009 bruto binnenlands product (bbp) 2,9 2,75 2,75 netto nationaal inkomen 2,0 2,0 3,25 particuliere consumptie 2,3 2,5 1,5 particuliere besparingen 1,2 1,0 0,0 investeringen bedrijven 6,4 2,75 4,5 werkgelegenheid (arbeidsjaren) 1,5 2,0 1,0
tabel 2
kerngegevens 2007-2009 niveaus 2007 2008 2009 olieprijs (dollars per vat) 65,2 63,0 63,0 koers euro (dollars) 1,26 1,40 1,40 werkloosheid (% van de beroepsbevolking) 5,5 4,5 4,0 werkloosheid (in personen) 413.000 344.000 315.000 arbeidsinkomensquote marktsector (%) 80,2 80,25 80,5 financieringssaldo (in % van het bbp) 0,7 − 0,8 0,4
Een journalist schrijft in juni 2009 op basis van dit onderzoeksrapport een
uitgebreid artikel onder de titel: Soms zit het mee, soms zit het tegen.
Enkele citaten uit dit artikel:
− De lastendruk is in 2009 hoger dan in 2008.
− De beroepsbevolking heeft in 2008 een omvang van 7,644 miljoen personen.
De toename van de beroepsbevolking in 2009 is het gevolg van het optreden
van een aanmoedigingseffect in 2008.
− Na het verschijnen van het rapport deden zich ontwikkelingen voor,
waardoor enkele prognoses voor 2009 achterhaald zijn. De verwachte
olieprijs is niet $ 63 maar $ 135, terwijl de verwachte koers van de euro nu
$ 1,55 in plaats van $ 1,40 is, waardoor een deel van de stijging van de
olieprijs wordt gecompenseerd.
12pGeef op basis van de gegevens over consumptie, besparingen en nationaal
inkomen een argument waarmee de journalist zijn bewering over de hogere
lastendruk kan onderbouwen.
22pBereken de toename van de beroepsbevolking in 2009 ten opzichte van 2008 in
personen.
32pGeef op basis van één van de kerngegevens een verklaring voor het optreden
van het aanmoedigingseffect.
43pBereken hoeveel procent van de prijsstijging van de olie van $ 63 naar $ 135 in
2009 wordt gecompenseerd door de stijging van de koers van de euro.
opgave 2Opgave 2
Scheef gebruik
Een onderzoek naar het gebruik van de sociale zekerheid onder
100.000 personen van 65 jaar (de populatie), geeft inzicht in de mate waarin
deze personen gedurende hun leven van 15-64 jaar afhankelijk waren van
verschillende inkomensbronnen.
De resultaten van dit onderzoek zijn verwerkt in de onderstaande figuur en in de
tabel.
Op de horizontale as van de figuur is de populatie gerangschikt van weinig naar
veel uitkeringsjaren. Op de verticale as staat het gebruik dat deze personen in
deze populatie maken van de sociale zekerheid, gemeten in uitkeringsjaren.
verdelingscurve van het gebruik van sociale zekerheid
In de tabel is de populatie gerangschikt op basis van het gemiddeld aantal
uitkeringsjaren.
groep kenmerken van de modale persoon in de groep aandeel in populatie in % inkomensbron en leeftijd gemiddeld aantal uitkeringsjaren 1 autochtoon, man, hoog opgeleid 39 werk, 15-64 jaar 1,4 2 huisvrouw 16 geen inkomen, 30-64 jaar 2,0 3 allochtoon, vrouw, hoog opgeleid 12 geen inkomen, 15-29 jaar 4,9 4 grote verscheidenheid 16 uitkeringsafhankelijk, 15-29 jaar 5,7 5 niet-westerse allochtoon, laag opgeleid 15 uitkeringsafhankelijk, 30-64 jaar 17,8 6 niet-westerse allochtone vrouw, laag opgeleid 2 uitkeringsafhankelijk, 15-64 jaar 40,5 alle 100 5,8
De onderzoeker beweert het volgende:
1 Een minderheid in de populatie neemt driekwart van het gebruik van de
sociale zekerheid voor haar rekening.
2 Als in het onderzoek de leeftijd van de populatie was bepaald op 80 jaar
waarbij dus 15 jaar lang een ouderdomsuitkering is ontvangen, dan was de
verdelingscurve van het gebruik van de sociale zekerheid minder scheef
geweest.
3 Premiedifferentiatie in de sociale zekerheid zal leiden tot financiële prikkels,
die het gebruik van de sociale zekerheid verminderen.
52pBepaal met behulp van de verdelingscurve hoeveel procent van de populatie,
volgens bewering 1, driekwart van het gebruik van de sociale zekerheid voor
haar rekening neemt.
62pIs bewering 2 juist? Licht het antwoord toe.
72pLeg bewering 3 uit.
Tot nu toe wordt de premie voor de sociale zekerheid geheven als percentage
van het inkomen. De onderzoeker gaat na wat het effect zou zijn geweest van
premieheffing in verhouding tot het gebruik dat gemaakt wordt van de sociale
zekerheid.
82pLeg uit welke van de groepen 1 tot en met 6 in dat geval te maken zou hebben
gehad met een netto inkomensdaling.
opgave 3Opgave 3
Meten is weten
In de media wordt een discussie gevoerd over de meting van de groei van de
welvaart. Het is gebruikelijk deze groei te bepalen door het nationaal product
van opeenvolgende jaren te meten en te vergelijken.
Critici stellen dat het nationaal product een gebrekkige maatstaf is voor de
meting van de groei van de welvaart.
Zij geven aan dat deze wijze van meten geen rekening houdt met de waarde van
negatieve externe effecten zoals milieuschade en van positieve externe effecten
zoals natuurherstel. Zij pleiten voor meting van een duurzaam nationaal product
(dnp) waarbij de hoogte van het nationaal product gecorrigeerd wordt voor de
waarde van de externe effecten.
Een landelijke krant wil een artikel over de groei van de welvaart publiceren.
98pSchrijf dit artikel waarin de volgende aspecten aan de orde komen:
a Begin met een uitleg waarom verandering van het nationaal product een
gebrekkige maatstaf is voor de meting van de groei van de welvaart.
Verwerk hierbij twee van de onderstaande drie aspecten:
− de informele economie
− de inkomensverdeling
− de waardering van vrije tijd
b Leg vervolgens uit op welke manier het nationaal product respectievelijk het
dnp een maatstaf is voor de groei van de welvaart in ruime zin.
Verwerk hierbij beide onderstaande aspecten:
− Het meten van het welvaartseffect van milieuschade met behulp van het
nationaal product respectievelijk het dnp.
− Het meten van de productie gericht op milieuherstel bij het nationaal
product respectievelijk het dnp.
Aanwijzingen
− De onderdelen van het artikel moeten logisch op elkaar aansluiten.
− Gebruik voor het artikel 150 woorden. Een afwijking van 25 woorden is
toegestaan.
opgave 4Opgave 4
Klagen over kleding
De Braziliaanse kledingindustrie maakt moeilijke tijden door. De uitvoer neemt af
en de positie op de binnenlandse markt is verzwakt.
Op de Braziliaanse markt voor kleding ondervinden fabrikanten uit Brazilië in
toenemende mate concurrentie vanuit China. Ook de concurrentie vanuit
Indonesië en Vietnam groeit.
Braziliaanse fabrikanten oefenen druk uit op de regering maatregelen te nemen
die de invoer van kleding beperken. De regering geeft toe aan deze druk en
besluit met ingang van 1 januari 2012 een invoertarief in te stellen van 10% op
kleding uit China en van 5% op kleding afkomstig uit Indonesië en Vietnam.
De volgende gegevens zijn bekend over de invoer en uitvoer van kleding door
Brazilië en China in 2011.
invoer en uitvoer van kleding (× € 1.000)
− Van de Braziliaanse invoer van kleding is 34% afkomstig uit China.
− Van de Braziliaanse uitvoer van kleding is 18% bestemd voor China.
Een journalist van een Braziliaans dagblad beschrijft in een artikel de gevolgen
van deze regeringsmaatregel voor de welvaart van zijn land. Daarin vermeldt hij
dat hij verwacht dat na vier jaar de uitvoer van kleding uit Brazilië naar China
groter zal zijn dan de Braziliaanse invoer van kleding uit China. Hij baseert zich
hierbij op de gegevens van een onderzoeksbureau, dat uitgaat van een jaarlijkse
afname van de betreffende uitvoer van 5%, in combinatie met een jaarlijkse
afname van de betreffende invoer van 22%.
Verder stelt hij dat de regeringsmaatregel zowel een positief als een negatief
effect op de welvaart van Brazilië zal hebben.
102pIs de verwachting van de journalist juist of onjuist? Licht het antwoord toe met
een berekening.
111pBeschrijf op welke manier de regeringsmaatregel een positief effect op de
welvaart van Brazilië kan hebben.
123pLeg de volgende twee negatieve effecten op de welvaart van Brazilië uit:
− een effect op de koopkracht van de Braziliaanse consument
− een effect op de allocatie in Brazilië
De Chinese regering dient een klacht in tegen de maatregel van de Braziliaanse
regering bij de Wereldhandelsorganisatie (WTO) en noemt daarbij Indonesië en
Vietnam. De WTO verklaart de klacht van China gegrond.
132pLeg uit op basis waarvan de WTO de klacht van China gegrond verklaart.
opgave 5Opgave 5
De schuld van de overheid
Een land komt als gevolg van de financiële crisis in 2009 en de daarmee
gepaard gaande daling van het consumenten- en het producentenvertrouwen in
een recessie terecht. In reactie hierop besluit de overheid van dit land de
bestedingen te stimuleren.
Hierdoor nemen echter het overheidstekort en de overheidsschuld toe, zodat de
rentestand waartegen de overheid van dit land moet lenen, stijgt.
De overheid van dit land besluit in reactie hierop te bezuinigen en de lasten te
verzwaren.
Een econoom bestudeert met behulp van een macro-economisch model de
gevolgen van dit overheidsbeleid.
In dit model:
− wordt in 2010 de economie gestimuleerd.
− is in 2011 de rentestand hoger dan in 2010 als gevolg van het grotere
overheidstekort en de toegenomen staatsschuld.
− wordt in 2012 door de overheid bezuinigd en wordt de autonome belasting
verhoogd.
In het onderstaande overzicht wordt een deel van het door de econoom
gebruikte economisch model getoond.
2010 2011 2012 O = 225 + R × OVS O = 240 + R × OVS O = 220 + R × OVS B = 0,25Y + 30 B = 0,25Y + 30 B = 0,25Y + 40 Y = 600 Y = 620 Y = 600 OVS = 510 OVS = … OVS = … R = 0,03 R = 0,045 R = 0,045 ∆ OVS = (O − B) 2010 − 0,05 × OVS 2010 ∆ OVS = (O − B) 2011 − 0,05 × OVS 2011 O = overheidsuitgaven B = belastingen Y = nationaal OVS = overheidsschuld R = rentestand ∆ OVS = verandering inkomen overheidsschuld Aanvullende gegevens: − alle grootheden − de overheidsuitgaven − de overheid sluit van het lopende luiden in miljarden euro’s met uitzondering zijn inclusief de rente en de aflossing steeds staatsleningen met een looptijd jaar van de rentestand van de staatsschuld van 20 jaar af, tegen de rentestand
142pLeg uit dat de overheidsuitgaven in dit model endogeen zijn.
152pLaat met een berekening zien dat de overheidsschuldquote in 2011 hoger is dan
0,85.
162pGeef een verklaring voor de, in vergelijking met 2010, veel hogere rentestand in
2011.
De econoom heeft ook onderzocht hoe groot de diverse multipliers zijn. Deze
zijn veel lager dan hij verwacht had. De multiplier van de autonome
overheidsuitgaven blijkt 0,6 te zijn.
172pBereken de hoogte van de multiplier van de autonome belastingen in 2012.
In een commentaar op het model schrijft de econoom: “Het negatieve effect van
de bezuinigingen en de lastenverzwaringen op het nationaal inkomen is beperkt.
Dit als gevolg van de recessie, waardoor zowel de multiplier van de autonome
overheidsuitgaven als de multiplier van de autonome belastingen dichter bij nul
ligt, dan in de situatie vóór de recessie het geval was.”
182pGeef een verklaring voor de, in vergelijking met de situatie vóór de recessie,
lagere multiplier van de autonome overheidsuitgaven.
opgave 6Opgave 6
De karan komt
uit een krant:
De ministers van Financiën van de landen van de Raad voor de Samenwerking
in de Golf (GCC) hebben woensdag in de Saudi-Arabische kuststad Djedda de
statuten getekend van de monetaire raad die ze instellen. Er werd ook een
voorlopig handvest om een monetaire unie te vormen goedgekeurd.
Dit brengt de zes landen van de GCC − Saudi-Arabië, Qatar, Bahrein, Oman,
Koeweit en de Verenigde Arabische Emiraten − een stap dichter bij een
eenheidsmunt, de karan.
In de vijf jaren voorafgaande aan de invoering van de karan zijn de munten van
de GCC-lidstaten door een spilkoers en een bandbreedte gekoppeld aan de
Amerikaanse dollar. Dit kan, bij een dalende koers van de dollar ten opzichte
van de euro en de Aziatische munten, leiden tot het oplopen van de inflatie in de
GCC-lidstaten.
Het belangrijkste uitvoerproduct van deze landen is olie, die in dollars wordt
afgerekend.
De invoer komt voor 40% uit Aziatische landen en voor 35% uit Europa.
192pLeg het verband uit tussen de dalende koers van de dollar ten opzichte van de
euro en het oplopen van de inflatie in de GCC-lidstaten.
Na deze vijf jaren van koppeling aan de Amerikaanse dollar, wordt besloten de
karan in te voeren. Dit gebeurt in jaar 1 van de onderstaande tabel.
tabel 1 bruto binnenlands product (bbp) van de GCC-lidstaten
tabel 2 spilkoers van de munteenheden van de GCC-lidstaten in dollars
in beide jaren
De spilkoers van de karan in dollars is een samengesteld gewogen gemiddelde
van de betrokken valuta. Als de karan is ingevoerd, gaan de GCC-lidstaten al
hun nationale en internationale transacties afwikkelen in karans.
202pZal het afwikkelen van internationale transacties van de GCC-lidstaten in karans
een opwaartse of een neerwaartse druk op de spilkoers van de dollar tot gevolg
hebben? Licht het antwoord toe.
212pToon met een berekening aan dat de spilkoers van de karan op $ 0,80 wordt
vastgesteld.
Indien gekozen zou zijn voor jaar 2 om de karan in te voeren, zou de spilkoers
van de karan op $ 1,01 zijn vastgesteld.
Een journalist stelt hierbij dat bij de keuze voor jaar 2 de exportopbrengst in
karans van de GCC-lidstaten lager zou zijn dan bij de keuze voor jaar 1.
222pGeef de verklaring voor deze hogere spilkoers van de karan.
232pLeg de stelling van de journalist uit.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 7Opgave 7
Een peiling van de ruimte op de arbeidsmarkt Een economie werd getroffen door een crisis, waardoor het consumentenvertrouwen is aangetast en de werkloosheid stijgt. Sommige politici wijzen op het gevaar dat deze ontwikkeling aan de vraagzijde van de economie zichzelf versterkt. Ze pleiten voor verlaging van de belastingdruk door de overheid. Een econoom wijst er op dat verlaging van de belastingdruk, gelet op de vraagkant en op de aanbodkant van de arbeidsmarkt, twee tegengestelde effecten kan hebben op de ruimte op de arbeidsmarkt. In de volgende figuur wordt met behulp van een pijlenschema een aantal factoren dat samenhangt met de ruimte op de arbeidsmarkt bij elkaar gebracht. bbp = bruto binnenlands product _ = negatief verband + = positief verband Investeringen hebben zowel een bestedingseffect als een capaciteitseffect.
Moet in de pijl, die het verband tussen ‘lonen’ en ‘vraag arbeid’ aangeeft, op de plaats van de puntjes een + of een − staan? Leg vervolgens dit verband uit. Uit het pijlenschema is af te leiden dat de toename van de werkloosheid als gevolg van het afgenomen consumentenvertrouwen kan worden afgeremd.
