Eindexamen tehatex vwo 2007, tijdvak 1

Leg dit uit.

Het Philips Paviljoen op afbeelding 1 kan worden beschouwd als een voorbode

van de huidige architectuur die met behulp van computers wordt ontworpen.

Noem twee kenmerken van het Philips Paviljoen die deze opvatting

rechtvaardigen.

Utzon zei over het ontwerpproces van het Sydney Opera House: “Het was

beeldhouwen. Ik werkte bij het vormgeven als een beeldhouwer en maakte veel

modellen.”

Leg uit waarom het maken van modellen een voor de hand liggende werkwijze

was bij het ontwerpen van dit gebouw.

De Amerikaanse architect Frank Gehry is een van de voorlopers in het

toepassen van computertechnologie in de architectuur. In 1992 baarde Gehry

opzien met zijn ontwerp voor de ingang van het Olympisch dorp in Barcelona dat

je ziet op afbeelding 3 en 4: een 54 meter lange en 35 meter hoge, organische

constructie van metaal.

De ingang van het Olympisch dorp op afbeelding 3 en 4 kon worden

gerealiseerd door gebruik te maken van software uit de luchtvaartindustrie.

Leg uit waarom Gehry gebruikmaakte van deze software.

Het gebruik van computertechnologie gaf architecten nieuwe mogelijkheden bij

het ontwerpen.

Noem drie van deze nieuwe mogelijkheden.

Op afbeelding 5 en afbeelding 6 zie je de Disney Concert Hall uit 2003 van

Frank Gehry. Figuur 3 is een schets voor de Disney Concert Hall. De gevels van

de gebouwen van Gehry hebben een grillige structuur van plooien en welvingen.

Ook Gehry benadert zijn gebouwen meer als beeldhouwer dan als architect.

Bij het ontwerpen van de Disney Concert Hall gebruikte Gehry regelmatig

gekreukeld papier in zijn modellen. Hij zegt daarover: “Ik heb de gewoonte om in

mijn prullenbak te kijken en te fantaseren over gebouwen en vormen.”

Op welke manier heeft Gehry de kenmerken van gekreukeld papier toegepast in

de Disney Concert Hall?

Roland de Beer, architectuurcriticus van de Volkskrant, schreef over de Disney

Concert Hall: “Een ding is zeker: met zijn woekering van glanzende bollingen,

welvingen en krommingen en in elkaar gezet met hulp van

vliegtuigbouwtechniek, is de Disney Hall het visueel markantste muziekgebouw

dat ooit werd neergezet. Vrolijker en uitdagender dan de schelpvormige Opera

van Sydney.”

Andere architectuurcritici spreken van neobarokke welvingsarchitectuur.

Noem twee kenmerken van de Disney Concert Hall die de aanduiding neobarok

rechtvaardigen.

Le Corbusier, Utzon en Gehry worden beschouwd als vernieuwende architecten.

Maar ondanks het vooruitstrevende karakter van hun ontwerpen rekent de

Franse filosoof en stedenbouwkundige Paul Virilio hun werk nog steeds tot de

traditionele architectuur. Virilio stelt dat de vormen, de maat, de schaal en de

structuren van deze architecten nog steeds gebaseerd zijn op het oude

tijd-ruimte besef uit de Renaissance.

Leg uit welke twee invalshoeken volgens Virilio van belang zijn bij het

ontwikkelen van een nieuwe architectuur.

Geef aan waardoor dit streven naar natuurgetrouwheid werd beïnvloed.

Hoewel Constable geen camera heeft gebruikt voor het schilderij op

afbeelding 7, geeft het wel de indruk van een fotografisch beeld.

Noem twee aspecten van de vormgeving van dit schilderij waardoor de indruk

van een fotografisch beeld ontstaat.

Van de Studie van een boomstronk is gezegd dat deze een voorbode was van

een nieuwe mentaliteit onder kunstenaars. Constable zelf zei hierover: “Ik hoop

dat ik duidelijk kan maken dat ons beroep (kunstschilder) even wetenschappelijk

als poëtisch is.”

Geef aan hoe Constable in de studie op afbeelding 7 toont dat zijn werk even

wetenschappelijk als poëtisch is.

Het werk op figuur 4 wordt beschouwd als de eerste foto. De opname werd in

1827 gemaakt door de Fransman Joseph Nicéphore Niépce.

Beeldend kunstenaars aan het begin van de negentiende eeuw zagen in de

opnames van Niépce en anderen geen directe bedreiging voor hun eigen werk.

Geef hiervoor een verklaring aan de hand van figuur 4.

In de negentiende eeuw wint de portretfotografie snel aan populariteit. Op

afbeelding 8 zie je een van de miljoenen daguerreotypieën die in die periode zijn

gemaakt.

Op afbeelding 9 zie je een geschilderd portret van de Comtesse d’Haussonville

gemaakt door Jean-Auguste Dominique Ingres in 1845. De spotprent op figuur 5

verscheen in 1843. De maker suggereert dat portretschilders niet al te blij waren

met de opkomst van de portretfotografie.

In werkelijkheid ondervonden portretschilders in de negentiende eeuw weinig

concurrentie van de portretfotografen.

Leg dit uit aan de hand van twee verschillen tussen de fotografische en de

geschilderde portretten uit die tijd.

Op afbeelding 10 zie je een voorstudie voor het portret van de Comtesse

d’Haussonville op afbeelding 9. Deze voorstudie versterkt het vermoeden dat

Ingres bij portretten gebruikmaakte van daguerreotypieën.

Geef aan de hand van afbeelding 9 en afbeelding 10 twee argumenten die dit

vermoeden versterken.

In de negentiende eeuw ontstond een discussie over de vraag of de fotografie

wél of niet als een serieuze kunstvorm moest worden beschouwd.

Welk argument werd daarbij door de tegenstanders gehanteerd?

De Nederlandse schilder Breitner heeft tijdens zijn leven duizenden foto’s

gemaakt. Op figuur 6 en figuur 7 zie je twee kenmerkende foto’s van Breitner,

genomen aan het einde van de negentiende eeuw. De foto op figuur 8 werd

gemaakt door de schilder Witsen, een vriend van Breitner. Breitner gebruikte

regelmatig foto’s voor zijn schilderijen.

Breitners werk wordt gerekend tot het Amsterdams Impressionisme.

Uit de keuze van de voorstelling van deze foto’s blijkt Breitners belangstelling

voor de impressionistische zienswijze.

Leg dit uit voor zowel de vormgeving als de voorstelling van figuur 6 en 7.

Breitner gebruikte voor het schilderij op afbeelding 11 waarschijnlijk de foto van

figuur 7 voor de achtergrond. Voor de vrouw op de voorgrond gebruikte hij de

foto van figuur 8.

Breitner gebruikte fotografie met een ander doel dan Ingres.

Leg het verschil uit tussen de wijze waarop Breitner en Ingres fotografie in hun

werk toepasten.

De Engelse schilder en graficus David Hockney is voortdurend op zoek naar

nieuwe manieren om de visuele werkelijkheid te verbeelden. Fotografie is

daarbij een belangrijk middel. Op afbeelding 12 zie je een werk met de titel

Sisters (“Zussen”) uit 1983. Sisters is één voorbeeld uit een serie van tientallen

van dit soort afbeeldingen waarin Hockney systematisch onderzoekt hoe onze

manier van kijken kan worden verbeeld.

Hockney wilde, zoals hijzelf zei, “beelden maken die beschrijven hoe we kijken”.

Geef aan de hand van twee kenmerken van afbeelding 12 aan hoe Hockney dit

probeert te bereiken.

Hockneys fotowerken werden geprezen omdat hij als schilder de fotografie had

gebruikt bij het zoeken naar nieuwe wegen om de visuele werkelijkheid weer te

geven. Maar de oplossing die hij in Sisters laat zien, bouwt ook voort op

beeldend werk van kunstenaars uit het verleden.

Noem twee voorbeelden van beeldende kunst uit het verleden waar dit werk van

Hockney op voortbouwt. Geef voor elk voorbeeld één argument.

Op welke opvatting over het menselijk lichaam was dit verbod gebaseerd?

Op figuur 9 zie je een anatomische tekening van Leonardo da Vinci.

In de renaissance spelen kunstenaars een steeds belangrijker rol bij het

anatomisch onderzoek.

Geef hiervoor twee verklaringen.

Op afbeelding 13 en 14 zie je twee schilderijen uit de zeventiende eeuw die

behoorden tot de collectie van het Amsterdamse gilde der chirurgijnen.

Afbeelding 13 toont De anatomische les van dr. Sebastiaen Egbertz de Vrij, in

1619 geschilderd door Werner van den Valckert.

Op afbeelding 14 zie je De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp uit 1632,

geschilderd door Rembrandt. De beide schilderijen hingen in de belangrijkste

ruimte van het nieuwe gildegebouw: de gildekamer.

Beide schilders kregen de opdracht een portret van een groep wetenschappers

te maken. Van den Valckerts portret is een traditioneel groepsportret.

Rembrandt wijkt in zijn schilderij op afbeelding 14 af van de manier waarop een

groep belangrijke personen in die tijd werd geportretteerd.

In welk opzicht wijkt Rembrandts portret af van de traditie? Noem drie aspecten.

Rembrandt wijkt met het schilderij op afbeelding 14 ook af van de traditionele

uitbeeldingen van een anatomische les. Uit Rembrandts schilderij spreekt een

andere visie op wetenschappers dan uit het schilderij van Van den Valckert op

afbeelding 13.

Bespreek dit verschil in visie.

In de zeventiende eeuw betekende een opdracht tot het schilderen van een

anatomische les zowel voor de schilder als voor de geportretteerde een

verhoging van hun prestige.

Leg dit uit.

Het schilderij op afbeelding 15 heet Gross Clinic. Het werd gemaakt door de

Amerikaanse schilder Thomas Eakins in 1875. Het schilderij toont de chirurg en

wetenschapper Gross die met zijn assistenten een operatie uitvoert aan het

dijbeen van een man.

Volgens kunsthistorici is Eakins’ schilderij op afbeelding 15 geïnspireerd op het

schilderij van Rembrandt op afbeelding 14, maar de voorstelling van Eakins’

schilderij is veel theatraler van karakter.

Noem twee aspecten van de voorstelling van het schilderij van Eakins waardoor

dit theatrale karakter ontstaat.

De manier waarop Eakins de wetenschapper Gross portretteert op

afbeelding 15 maakt duidelijk dat het doel van medische demonstraties in de

negentiende eeuw anders was dan in de zeventiende eeuw.

Geef aan wat deze verandering inhield.

Gross Clinic van Eakins behoort tot een van de laatste van dit soort schilderijen

in de geschiedenis van de beeldende kunst. In de tweede helft van de twintigste

eeuw wordt het menselijk lichaam (en soms het lichaam van de kunstenaar) zelf

een thema in de beeldende kunst.

Op afbeelding 16 en 17 zie je twee foto’s van La Re-incarnation de Sainte-Orlan,

een tienjarig project van de Franse kunstenares Orlan. Op afbeelding 16 zie je

Orlan afgebeeld te midden van afbeeldingen van vijf vrouwelijke iconen uit de

kunstgeschiedenis (Mona Lisa, Diana, Psyche, Europa, Venus). Orlans gezicht

zal door cosmetische chirurgie uiteindelijk een samenstelling zijn van deze vijf

vrouwelijke iconen.

Werken als La Re-incarnation de Sainte-Orlan bouwen voort op het theatrale

karakter van de Body Art uit de jaren zestig van de vorige eeuw, maar krijgen bij

Orlan een multimediaal en een multidisciplinair karakter.

Leg uit waarom La Re-incarnation de Sainte-Orlan een multimediaal project is.

Het motief van Orlan om zich te laten opereren is van een andere aard dan dat

van mensen die plastisch chirurgische behandelingen laten uitvoeren om te

voldoen aan een schoonheidsideaal (‘make-overs’).

Leg uit dat Orlan met La Re-incarnation de Sainte-Orlan niet streeft naar de

ideale schoonheid. Geef drie argumenten.

Orlan geeft met La Re-incarnation de Sainte-Orlan een nieuwe inhoud aan het

begrip ‘zelfportret’.

Leg dat uit.

Orlan stelt in haar werk voortdurend religieuze tradities en rituelen ter discussie.

Noem twee manieren waarop Orlan in La Re-incarnation de Sainte-Orlan

religieuze tradities en rituelen ter discussie stelt.

Leg aan de hand van de afbeeldingen uit waarom de afbeeldingen 18 en 19 wel,

en de afbeeldingen 20 en 21 niet karikaturaal zijn.

In dezelfde periode dat Leonardo da Vinci zijn koppen tekende, schilderde

Jeroen Bosch de Kruisgang, die je ziet op afbeelding 22. Het is een voorstelling

van Christus die het kruis draagt, omstuwd door een menigte.

Bosch heeft de figuren in de menigte doelbewust karikaturale koppen gegeven.

Hij had daarvoor een inhoudelijk motief.

Leg uit wat Bosch inhoudelijk benadrukt met deze karikaturen.

Noem twee aspecten.

Da Vinci maakte weliswaar veel schetsen van karikaturen, maar hij gebruikte ze

niet of nauwelijks in zijn uiteindelijke schilderingen.

Geef één verklaring waarom Da Vinci geen karikaturen in zijn schilderijen

gebruikte.

Vanaf de renaissance werd niet alleen het tekenen van de algemene trekken

van een kop belangrijk gevonden, maar ook het weergeven van passende

gelaatsexpressies. Alberti meende dat gelaatsexpressies zorgvuldig ‘in de

natuur zelf’ moesten worden bestudeerd.

Geef aan waarom door Alberti zo veel waarde werd gehecht aan het weergeven

van gelaatsexpressies.

De Amerikaanse kunstenaar Bill Viola onderzoekt gelaatsexpressies in een

project dat The Passions heet. Op extreem vertraagd afgespeelde videobeelden

tonen acteurs, beginnend met een neutrale gezichtsuitdrukking, de ontwikkeling

van een bepaalde emotie als vreugde, verdriet, woede of pijn.

In 2000 maakte Viola als onderdeel van dit project een videoprojectie zonder

geluid met als titel: The Quintet of the Astonished dat je op afbeelding 23 ziet.

Het is een hedendaagse vertaling van de manier waarop kunstenaars in de

middeleeuwen en de renaissance door gelaatsexpressies emoties verbeeldden.

Op de afbeeldingen 24, 25 en 26 zie je drie stills uit deze videoprojectie.

De manier waarop Viola emoties onderzoekt, sluit aan bij de opvattingen van

Alberti over het weergeven van emoties.

Geef voor deze bewering één argument.

Viola beschouwt de klok als de meest ingrijpende technologische ontwikkeling

aller tijden, omdat deze onze subjectieve beleving van tijd heeft geobjectiveerd.

Geef aan hoe het idee van subjectieve tijdsbeleving vorm krijgt in The Quintet of