opgave 1Moors Spanje
Vragen bij afbeelding 1 t/m 5
Na de herovering van Spanje op de Moren door de christenen bleef de Moorse cultuur van invloed op de Spaanse bouwkunst. De Moren lieten met het Alhambra een erfenis na van hoog niveau. Onderdeel van het Alhambra was het Comarespaleis, gebouwd in de veertiende eeuw in opdracht van Yusuf I.
Op afbeelding 1 zie je de gevel van het Comarespaleis. Op afbeelding 2 en 3 zie
je details van deze gevel. De abstracte ornamenten zijn kenmerkend voor de
islamitische kunst.
11pGeef aan waarom de islamitische ornamentiek vrijwel altijd abstract is.
Bekijk afbeelding 1, 2 en 3.
Het ornament versiert de gevel, maar dient ook hogere doelen. Zo beschrijven
de in de gevel opgenomen teksten de grootsheid van Allah.
22pNoem nog één hoger doel van het ornament en leg uit welk aspect van de
vormgeving bijdraagt aan het bereiken van dat doel.
Op afbeelding 4 zie je de gevel van het paleis van Karel V.
Dit renaissancepaleis is gebouwd binnen het Alhambra. De gevel van het paleis
van Karel V heeft een andere opbouw dan die van het Comarespaleis en
daarmee ook een ander effect op de beschouwer.
Bekijk afbeelding 1 en 4.
32pBeschrijf voor beide gevels hoe ze zijn opgebouwd en geef aan wat hiervan het
effect is op de beschouwer.
Op afbeelding 5 zie je een detail van de Seo (kathedraal) van Zaragoza. De Seo
is een voorbeeld van christelijke bouwkunst na de reconquista. Deze kathedraal
werd gebouwd op de plaats waar voorheen een moskee stond.
Voor de bouw van de Seo werden onder andere Moorse ambachtslieden in
dienst genomen.
42pGeef twee redenen voor het aantrekken van Moorse ambachtslieden.
In de gevel van de Seo is sprake van een versmelting van stijlen.
52pNoem de stijlen die hier versmolten zijn en geef van die versmelting een
voorbeeld dat je ziet op afbeelding 5.
Jones waardeerde het Alhambra omdat het ornament en de architectuur er een
onlosmakelijk geheel vormen.
62pLeg aan de hand van afbeelding 1 uit hoe ornament en architectuur een
onlosmakelijk geheel vormen.
Jones stond in zijn waardering van de Moorse kunst niet alleen. In de tweede
helft van de negentiende eeuw ontstond in de West-Europese kunstnijverheid
veel belangstelling voor het oosterse handwerk.
72pLeg uit waarom deze belangstelling voor het oosterse handwerk destijds in
West-Europa ontstond.
In het voorwoord van een recente uitgave van Jones’ studie over het Alhambra
wordt zijn houding afgezet tegen die van zijn tijdgenoten:
“Er was iemand als Jones nodig, die de geheime harmonie van deze niet-
westerse kunst wilde onderzoeken door deze kunst te ontleden, zonder een
sentimentele zoektocht naar de nobele wilde te starten.”
81pGeef aan welk soort verlangen naar het Oosten bedoeld wordt met: “… een
sentimentele zoektocht naar de nobele wilde…”.
opgave 2Primitivisme
Vragen bij afbeelding 6 t/m 9
De Franse kunstenaar Paul Gauguin bezocht in 1889 de Wereldtentoonstelling in Parijs. Hij was over het officiële kunstpaviljoen niet erg te spreken. Toch keerde hij vaak terug naar het tentoonstellingsterrein, met name naar de zogenaamde Koloniale Tentoonstelling die daar ook te zien was. Hierover maakte hij in brieven aan onder meer Emile Bernard wel enthousiast melding.
92pLeg uit waarom Gauguin meer waardering had voor de Koloniale Tentoonstelling
dan voor het officiële kunstpaviljoen. Betrek beide tentoonstellingen in je
antwoord.
In 1891 vertrok Gauguin naar Tahiti. De eerste indruk van Tahiti werd een
teleurstelling voor Gauguin. In zijn boekje Noa Noa beschrijft hij zijn aankomst in
de stad Papete: “Het leven te Papete werd mij spoedig tot een last. [..] En dan
zo’n afstand te hebben afgelegd om dit aan te treffen!”
102pLeg uit waarom Gauguin teleurgesteld was.
Geef daarbij aan wat hij verwachtte en wat hij aantrof.
In Tahiti had Gauguin een verzameling uiteenlopende afbeeldingen van kunstwerken die hem inspireerden, zoals Japanse prenten, reproducties van schilderijen van Manet, Puvis de Chavannes, Degas, Rembrandt, Raphael, Michelangelo, Giotto, Cimabue, Delacroix en Ingres. In zijn Tahitiaanse werken bleef mede daardoor de invloed van het Westen zichtbaar.
Op afbeelding 6 zie je La orana Maria (Wees gegroet Maria) uit 1891. Het is een
van de eerste schilderijen die Gauguin op Tahiti maakte. Dat deze nieuwe
omgeving hem inspireerde is duidelijk zichtbaar op dit schilderij. Maar er zijn ook
westerse invloeden aan te wijzen.
113pBespreek drie elementen in de voorstelling die aansluiten bij de westerse
schilderkunstige traditie.
Op afbeelding 7 zie je D'où venons nous, que sommes nous, ou allons nous?
(Waar komen we vandaan, wie zijn we, waar gaan we naar toe?). Gauguin
maakte dit schilderij in 1897. Het enorme doek wordt vaak als een allegorie
gezien.
Bekijk afbeelding 7.
123pGeef aan wat een allegorie is en leg aan de hand van een aspect van de
voorstelling uit welke inhoud Gauguin hier verbeeldt.
Gauguin ontkende dat D'où venons nous, que sommes nous, ou allons nous?
een allegorische voorstelling is. Hij schreef daarover: “Mijn droom is ontastbaar
en omvat geen allegorie. Zoals Malarmé zei: ‘het is een muzikaal gedicht, het
heeft geen libretto1) nodig’.”
132pLeg uit wat de uitspraak van Malarmé inhoudt voor het schilderij van Gauguin.
noot 1 libretto: tekstboek bij een opera
In 1906 vond de eerste grote overzichtstentoonstelling van het werk van Gauguin plaats in Parijs. Gauguin wordt vaak bestempeld als een van de vaders van de moderne kunst. Zijn werk was van invloed op een generatie jongere kunstenaars die rond 1906 in Parijs verbleef. Een van die kunstenaars was Pablo Picasso.
In 1907 maakte Picasso het schilderij Les demoiselles d'Avignon dat je ziet op
afbeelding 8. Picasso richtte zich in zijn interesse voor het primitieve op andere
aspecten dan Gauguin.
142pGeef voor beide kunstenaars aan op welke aspecten van het primitieve hun
interesse zich richtte.
Op afbeelding 9 zie je Adult Female Sexual Organs uit 2005 van de kunstenares
Wangechi Mutu. Als ondergrond voor dit werk is gebruik gemaakt van een
pagina uit een negentiende-eeuws medisch handboek, waarnaar de titel
verwijst.
Mutu verbeeldt in dit werk de invloeden van het Westen op het zelfbeeld van de
Afrikaanse vrouw.
Bekijk afbeelding 9.
152pLeg dit uit aan de hand van twee aspecten van de voorstelling.
Mutu groeide op in Kenia maar studeerde in Amerika. De kunst en cultuur van
het Westen hebben haar beeldtaal beïnvloed, in het bijzonder de West-
Europese avant-garde kunst uit de eerste helft van de twintigste eeuw.
162pNoem twee westerse kunststromingen uit deze periode waaraan dit werk van
Mutu herinnert en geef voor elk een argument.
De West-Europese kunst uit de eerste helft van de twintigste eeuw, waardoor
Mutu werd beïnvloed, had een bijzondere band met primitieve kunst.
Hoewel Adult Female Sexual Organs mogelijk verwijzingen naar primitieve kunst
bevat, kun je het werk niet primitivistisch noemen.
172pLeg uit waarom je de kunstenares Mutu geen primitivist kunt noemen.
opgave 3Ontmoetingen tussen Oost en West
Vragen bij afbeelding 10 t/m 15
Begin jaren vijftig was er in Japan een groep jonge kunstenaars die zich wilde bevrijden van de Japanse schildertradities en aansluiting zocht bij de West- Europese avant-garde. Vanaf 1955 exposeerden zij gezamenlijk onder de naam Gutai en in 1956 schreven zij hun Gutai Manifesto.
Op afbeelding 10 en 11 zie je foto’s waarop Saburo Murakami door een reeks
van achter elkaar opgestelde papieren schermen ‘springt’. Deze actie werd
uitgevoerd tijdens de opening van de eerste Gutai tentoonstelling in Tokyo in de
Ohara Kaikan Hall in 1955.
Dit werk kan opgevat worden als een commentaar op de traditionele Japanse
kunst.
182pGeef hiervoor twee argumenten.
192pNoem twee manieren waarop deze ‘sprong’ van Murakami tot een kunstwerk
leidt.
In sommige opzichten is het werk van Murakami en andere Gutaikunstenaars
verwant aan het dadaïsme in Europa.
202pNoem twee kenmerken van Gutai waaruit de verwantschap met dada blijkt.
Afbeelding 12 is een foto uit 1956 waarop je Kazuo Shiraga aan het werk ziet.
Vanaf 1953 maakte hij zijn werken met zijn handen en voeten.
Shiraga gelooft dat zijn ‘painting action’ meer verwantschap heeft met de kunst
van Zen dan met de Amerikaanse Action Painting.
212pGeef een argument voor deze visie.
Op afbeelding 13 zie je een performance van Yves Klein uit 1960 getiteld:
Antropometrieën. Dit was zijn eerste openbare performance, waarin hij
afdrukken van naakte modellen maakte. De naakte modellen in de performance
fungeren als ‘living brushes’, terwijl op de achtergrond een orkestje een
muziekstuk speelt, eveneens van Klein, dat uit één enkele toon bestaat.
Kleins rol bij de totstandkoming van een kunstwerk verschilt fundamenteel van
die van Shiraga.
222pLeg dit uit aan de hand van afbeelding 12 en 13.
Klein was in de vroege jaren vijftig in Japan en zou dus beïnvloed kunnen zijn
door Japanse kunstenaars. Maar in zijn Chelsey Hotel Manifesto uit 1961
benadrukt Klein dat het de Japanse kunstenaars zijn die ‘zíjn methode’
gebruiken.
231pLeg uit waarom Klein er zoveel belang aan hecht om dit te benadrukken.
In 1965 werden de Gutaileden uitgenodigd voor deelname aan de
tentoonstelling NUL ’65 in het Stedelijk Museum in Amsterdam. De reden
hiervoor was de sterke overeenkomst in werk en uitgangspunt van beide
groepen kunstenaars.
242pNoem een overeenkomst in materiaalkeuze en een overeenkomst in
uitgangspunt van beide groepen kunstenaars.
Op afbeelding 14 zie je twee foto’s van de performance Cut Piece van Yoko Ono
uit 1964 gehouden in Kyoto.
In de tekst hieronder zet Ono het idee voor deze performance uiteen.
Cut Piece First version for single performer: Performer sits on stage with a pair of scissors in front of him. It is announced that members of the audience may come on stage - one at a time - to cut a small piece of the performer’s clothing to take with them. Performer remains motionless throughout the piece. Piece ends at the performer’s option.
Yoko Ono betrekt het publiek in haar performance. Deze performance behelst
dan ook een onderzoek dat zich richt op zowel de performer als op het publiek.
251pGeef aan wat Ono in deze performance onderzoekt.
In 1961 maakte Yoko Ono een serie werken op papier, verzameld onder de
naam Instructions for Paintings. Eén daarvan zie je op afbeelding 15 met als titel
Smoke Painting. Er staat:
Met Smoke Painting maakte Ono een werk vol tegenstellingen.
262pBeschrijf twee van deze tegenstellingen.
opgave 4Globalisering
Vragen bij afbeelding 16 t/m 20
In zijn collectie 2002/2003 presenteerde Hussein Chalayan een modecollectie
onder de naam Ambimorphous (ambi = naar beide zijden, morphè = vorm,
gedaante). Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je foto’s van de presentatie van deze
collectie.
272pVerklaar de titel Ambimorphous aan de hand van een kenmerk van de collectie.
In de voorjaarscollectie 1998 met de titel Between deed Chalayan "onderzoek naar geografische en culturele territoria in relatie tot het lichaam". In de show Between betraden zes modellen het podium. Het eerste was bloot, op een gezichtsbedekking van een yashmak1) en schoeisel na. Daarna volgden modellen met ‘chadors’2) die steeds minder van het lichaam onbedekt lieten. Het laatste model was van top tot teen bedekt.
noot 1 yashmak: gezichtsbedekkend masker
noot 2 chador: jurk die het hele lichaam, inclusief het hoofd, bedekt
De modeshow Between van Chalayan is provocerend.
282pGeef twee argumenten waarom deze modeshow als aanstootgevend kan
worden beschouwd.
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18.
De collecties Ambimorphous en Between kunnen getypeerd worden als
grensoverschrijvend.
292pNoem twee grenzen die hier overschreden worden.
Chalayans werk wordt vaak als conceptueel omschreven.
302pBeschrijf twee aspecten van zijn werk die conceptueel zijn.
Breng elk aspect in verband met de collectie Ambimorphous of Between.
Op afbeelding 19 zie je Rebellious Silence uit 1994 van de Iraanse kunstenares
Shirin Neshat. Dit werk is onderdeel van de serie Women of Allah. In deze serie
zijn vrouwen te zien, soms met wapens, in chador en met islamitisch schrift op
hun handen of gezicht.
Volgens Neshat zijn deze werken wel kritisch maar niet politiek en provocerend
bedoeld.
312pLeg uit hoe de titel Rebellious Silence verbeeld is in de foto op afbeelding 19.
Betrek beide termen van deze titel in je antwoord.
Op afbeelding 20 zie je een still uit de video-installatie Zarin van Shirin Neshat.
In een recensie schreef Janneke Wesseling:
"..bij Neshat is het plastische, bombastische symboliek, een grofheid vol clichés.
Een celebreren van oosters exotisme waarvan Edward Saïd in zijn beroemde
boek Orientalism heeft aangetoond dat het fnuikend is voor een begrip van de
Arabische cultuur".
322pLeg uit in welk opzicht je bij Neshat kunt spreken van ‘oosters exotisme’.
Edward Saïd vindt dat oosters exotisme een goed begrip van de Arabische
cultuur in de weg staat.
332pGeef een verklaring voor zijn bewering.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
