opgave 1Het Westen in Japan en Japan in het Westen
Vragen bij afbeelding 1 t/m 3
Op 19 april 1600 landden de Hollanders met het schip De Liefde voor de kust van Japan. Sindsdien hebben de Nederlanders steeds (handels)betrekkingen met Japan onderhouden. De VOC richtte in 1641 een handelspost in op het kunstmatige eilandje Deshima voor de kust van de stad Nagasaki.
Op afbeelding 1 zie je een uitsnede van een rolschildering op zijde en papier uit
ca. 1750. In deze schildering geeft een Japanse kunstenaar zijn observaties van
de Hollanders op Deshima weer.
De Japanse kunstenaar beeldde de Hollanders af met rode haren. Destijds gold
dit, volgens Japanners, als een stereotiep kenmerk van de Hollanders.
Bekijk afbeelding 1.
12pBenoem nog twee van dergelijke stereotypische kenmerken. Geef vervolgens
een verklaring voor het benadrukken van juist deze stereotypische kenmerken.
De Nagasaki-schildering op afbeelding 1 sluit aan op de traditie van de Japanse
Ukiyo-e prentkunst.
Bekijk afbeelding 1.
21pGeef aan hoe de voorstelling van deze schildering aansluit op de Ukiyo-e
prentkunst.
Sinds 1740 werden Nagasaki-e prenten (Japanse prenten met Hollanders als
onderwerp) vervaardigd. De productie van deze prenten en de populariteit ervan
onder de Japanse bevolking is verklaarbaar vanuit de uitzonderlijke positie van
de Hollanders in Japan.
32pBeschrijf welke uitzonderlijke positie de Hollanders innamen in Japan.
Geef vervolgens een verklaring voor het ontstaan van deze prenten.
Op afbeelding 2 zie je Op de schietbaan uit 1770, een houtsnede die
toegeschreven wordt aan Shiba Kokan (ook bekend als Suzuki Harushige).
41pBeargumenteer waarom het werk aan Kokan wordt toegeschreven.
Op het eerste gezicht is niet duidelijk of de figuren op afbeelding 2 mannen of
vrouwen zijn.
52pGeef een reden waarom het onderscheiden van mannen en vrouwen hier lastig
is. Geef vervolgens aan met welke kennis van de Japanse cultuur je dit
onderscheid wél kan maken.
figuur 1
Engelse vertaling van de tekst: “When this young lady was a child, she didn’t yet comprehend the allure of scarlet satin. As she matured and became more experienced in matters of the heart and body, she began to appreciate deeper colors. But deep red has a tendency to fade to the pink of this kimono with a scattered design of bouquets of raw cotton arranged from shoulder to hem. The bouquets should be done in dapple shibori1) in dark red, pale blue and pea green. Some of them should be reserved from dye and filled with stamped foil and the Chinese vine motif. The edges are outlined in knots of gold thread. They would also be nice with the bent chrysanthemum branch motif embroidered upon them.”
noot 1 shibori (of tie-dye) is een methode om textiel te verven
In de zeventiende eeuw ontstonden in Japan de hinagata-boeken. Deze boeken
bevatten prenten waarin de mode centraal staat. Op figuur 1 hierboven zie je
een prent uit zo’n hinagata-boek. Deze prent probeert door middel van beeld en
tekst de lezer te verleiden.
63pBeschrijf drie aspecten van het beeld en/of de tekst waardoor de kijker wordt
verleid.
Halverwege de negentiende eeuw ontstond een ware Japan-rage in Europa.
Japanse kunst en cultuur lieten hun sporen dan ook na in de schilderkunst van
deze periode. Op afbeelding 3 zie je The Golden Screen: Caprice in Purple and
Gold uit 1861 van James A. McNeill Whistler. Dit schilderij vertoont in de
vormgeving overeenkomsten met afbeeldingen uit de traditionele Japanse
beeldcultuur.
73pNoem drie van deze overeenkomsten in de vormgeving. Geef daarbij steeds
een voorbeeld aan de hand van afbeelding 3.
Hoewel The Golden Screen: Caprice in Purple and Gold overeenkomsten
vertoont met afbeeldingen uit de traditionele Japanse beeldcultuur, valt dit werk
toch ook duidelijk te plaatsen binnen de westerse schilderkunst.
82pGeef voor zowel de voorstelling als voor de vormgeving aan waarom dit
schilderij te plaatsen is binnen de westerse schilderkunst.
De Japan-rage die in Europa heerste in de tweede helft van de negentiende
eeuw kan vanuit verschillende factoren worden verklaard.
92pGeef twee verklaringen voor deze Japan-rage.
opgave 2Primitivisten en primitieven
Vragen bij afbeelding 4 t/m 7
De van oorsprong Russische kunstenaar Wassily Kandinsky richtte in 1912 in
München de kunstbeweging Der Blaue Reiter op. Op afbeelding 4 zie je
Schilderij met boogschutter van deze kunstenaar uit 1909.
Kandinsky’s schilderij is onder andere op te vatten als een reactie op het
impressionisme.
102pGeef voor zowel de onderwerpskeuze als de vormgeving van dit schilderij aan
hoe het op te vatten is als een reactie op het impressionisme.
Kandinsky koesterde een diepe waardering voor ‘primitieve kwaliteiten’ van
allerhande kunsten. Deze waardering keert zichtbaar terug in veel van zijn
schilderijen. In de vormgeving van Schilderij met boogschutter zijn twee
‘primitieve’ inspiratiebronnen aan te wijzen.
112pNoem deze twee primitieve inspiratiebronnen. Geef van elke bron een typerend
kenmerk dat zichtbaar is in dit schilderij.
figuur 2
Op figuur 2 hierboven zie je de omslag van de Almanach Der Blaue Reiter.
Kandinsky en Franz Marc stelden de almanak in 1912 samen. Het boek is uniek
in de wijze waarop verschillende onderwerpen zoals primitieve kunst uit niet-
westerse culturen, middeleeuwse Europese kunst, Europese volkskunst,
kindertekeningen, naïeve kunst, muziekstukken en eigentijdse (hoge) kunst
werden bijeengebracht.
121pGeef aan vanuit welke opvatting Kandinsky en Marc deze verschillende
onderwerpen bijeenbrachten.
Door middel van de recapitulatietheorie legden, onder anderen Kandinsky en
Marc een verband tussen kunst van niet-westerse primitieve volken en
kindertekeningen.
132pGeef aan wat de recapitulatietheorie inhoudt. Leg vervolgens uit hoe vanuit deze
theorie een verband werd gelegd tussen kunst van primitieve volken en
kindertekeningen.
In 1912 nam Paul Klee deel aan de tweede tentoonstelling van Der Blaue Reiter.
Op afbeelding 5 zie je van hem De Tjilpmachine uit 1922. Voor Klee vormden
kindertekeningen een belangrijke inspiratiebron. Dit is terug te zien in de
schematische wijze waarop lijf en ledematen van de vogels zijn weergegeven.
Toch is De Tjilpmachine geen nabootsing van een kindertekening. Daarvoor
spreken uit dit werk te veel, door een geschoold kunstenaar, gemaakte keuzes.
143pBeschrijf drie aspecten van De Tjilpmachine waaruit blijkt dat het werk niet door
een kind maar door een kunstenaar is gemaakt.
Aan het begin van de twintigste eeuw was theorievorming een belangrijk aspect van de (beeldende) kunst. Voor de surrealisten vormde de psychoanalyse van Sigmund Freud een van de pijlers van hun theorie. Net als de expressionisten waren de surrealisten bijzonder geïnteresseerd in het primitieve.
figuur 3
Op figuur 3 op de pagina hiervoor zie je het werk The Origin of the Pendulum uit
1925 van de surrealist Max Ernst. In dit werk maakte Ernst gebruik van een
toevalstechniek die bekend staat onder de naam frottage.
151pLeg aan de hand van figuur 3 uit hoe deze techniek werkt.
161pLeg uit waarom Ernst van deze toevalstechniek gebruik maakte.
Max Ernst vluchtte in 1941 voor de nazi’s naar de Verenigde Staten, waar hij aansluiting vond bij de Amerikaanse kunstwereld. Het Europese surrealisme was van grote invloed op het ontstaan van het abstract expressionisme in de Verenigde Staten.
Op afbeelding 6 zie je een pictograph uit 1945 van de Amerikaanse kunstenaar
Adolph Gottlieb. Op afbeelding 7 zie je een Chilkat deken van Noord-
Amerikaanse Native Americans. Gottlieb bezocht in 1937 een tentoonstelling
over deze kunst en vanaf 1942 verzamelde hij, onder andere, dergelijke dekens.
Bekijk afbeelding 6 en 7.
172pBeschrijf twee overeenkomsten in de vormgeving van beide werken.
182pLeg uit waarom Gottlieb inhoudelijk geïnteresseerd was in het werk van Native
Americans. Geef daarbij aan wat hem aansprak in het werk van Native
Americans en hoe dit paste in zijn eigen kunstzinnig streven.
Hoewel kunstenaars als Kandinsky, Klee, Ernst en Gottlieb uit verschillende en
uiteenlopende ‘primitieve’ inspiratiebronnen putten, is er sprake van een
gemeenschappelijk idee dat aan hun primitivisme ten grondslag ligt.
191pBenoem het gemeenschappelijke idee dat aan hun primitivisme ten grondslag
ligt.
opgave 3Het Nabije Oosten in het Westen
Vragen bij afbeelding 8 t/m 10
In het Venetië van de late middeleeuwen komen het Oosten en het Westen samen. In oude literatuur over de bouwkunst in Venetië zijn eigenlijk weinig verwijzingen te vinden naar de invloed vanuit het Oosten. Recente studies, richten zich echter ook op de invloed van de Arabische architectuur op de bouwkunst in Venetië. Dit geeft al aan dat het niet zo eenvoudig is om westerse gotiek van bouwstijlen uit het Oosten te onderscheiden.
Op afbeelding 8 zie je een vooraanzicht van het Dogenpaleis in Venetië dat
vrijwel geheel herbouwd werd rond 1340. In het Dogenpaleis zijn kenmerken van
Arabische en gotische bouwstijlen te herkennen.
De bouwstijlen uit de westerse, gotische architectuur en de oosterse, Arabische
architectuur vertonen overeenkomsten, zoals het gebruik van de spitsboog.
202pNoem nog twee overeenkomsten tussen gotische en Arabische bouwstijlen en
geef aan waar je deze ziet op afbeelding 8.
In de architectuur van het Dogenpaleis zijn ook kenmerken aanwijsbaar die niet
voorkomen in de gotische bouwkunst, maar alleen typerend zijn voor Arabische
bouwkunst.
212pNoem twee van deze typisch Arabische kenmerken en beschrijf waar ze te zien
zijn op afbeelding 8.
In recente studies wordt gesteld dat sommige oosterse motieven in Venetiaanse
paleizen, kerken en overheidsgebouwen speciaal bedoeld waren om de band
met het Oosten te benadrukken.
223pGeef drie redenen voor het benadrukken van de band met het Oosten door
Venetië.
In de negentiende eeuw verbleef de Engelse dichter en criticus John Ruskin
enige tijd in Venetië. Hij onderzocht de Venetiaanse architectuur uit de late
middeleeuwen en renaissance, en schreef daarover in zijn boek The Stones of
Venice.
In deze studie spreekt Ruskin zijn bewondering uit voor de Venetiaanse
architectuur uit de middeleeuwen. Tevens klinkt een kritische houding door ten
aanzien van zijn eigen tijd.
233pGeef aan waarop hij zijn kritiek richtte én geef aan waaruit zijn kritiek bestond.
Geef vervolgens aan waarom hij de Venetiaanse architectuur uit de
middeleeuwen zo bewonderde.
figuur 4
Ook in de achttiende eeuw vormde het Nabije Oosten een bron van inspiratie
voor het Westen. Op figuur 4 hierboven zie je de gravure A view of the
Wilderness (with the Alhambra, the Pagode and the Mosque) van William
Chambers uit 1763. Op de gravure is aan de horizon het silhouet van de moskee
zichtbaar. Het Alhambra staat links op de voorgrond en rechts daarvan torent de
pagode boven de bomen uit.
De (tuin)architect William Chambers bouwde in 1761 een ‘Turkse moskee’ in
Kew Gardens in Londen. Dergelijke bouwwerken werden ‘follies’ genoemd.
Folly betekent letterlijk ‘dwaas’. Het dwaze heeft betrekking op verschillende
aspecten van dergelijke gebouwen.
242pBenoem twee aspecten van follies waarop het dwaze betrekking heeft.
Bouwwerken als deze Turkse moskee werden in Kew Gardens geplaatst om te
dienen als rustpunt tijdens de wandeling. Daarnaast fungeerden follies als
duidelijke visuele accenten in een tuin.
252pNoem nog een functie van follies. Geef daarbij aan op welke wijze ze deze
functie vervullen.
De hang naar het Oosten komt ook tot uiting in de verbouwing tussen 1815 en
1823 van het Royal Pavilion dat je ziet op afbeelding 9. De verbouwing werd
gedaan naar een ontwerp van John Nash die gebruik maakte van het
voorbeeldboek Oriental Scenery (1795-1815) van Thomas en William Daniell.
Afbeelding 10 toont uit dit voorbeeldboek de Jummah Musjed uit Delhi.
Het Royal Pavilion vertoont overeenkomsten met de Jummah Musjed uit Delhi.
Toch is het gebouw duidelijk een verbeelding van het Oosten, ontworpen door
een westerse architect.
263pBenoem drie aspecten waaraan je kunt zien dat het Royal Pavilion door een
westerse architect ontworpen is. Betrek bij elk aspect ook een vergelijking met
de Jummah Musjed.
opgave 4Hedendaagse kunstenaars uit het Verre Oosten
Vragen bij afbeelding 11 t/m 15
De Chinese kunstenaar Ni Haifeng woont en werkt sinds 1994 in Nederland.
In veel van zijn werk spelen zowel China als Nederland een belangrijke rol.
Op afbeelding 11 zie je Of Departure and Arrival uit 2007.
Het is een installatie die bestaat uit een grote hoeveelheid keramische objecten
die op een pallet staan. Haifeng vroeg de inwoners van Delft een alledaags
voorwerp in te leveren. Vervolgens liet hij in Jingdezhen (China) keramische
kopieën van deze voorwerpen vervaardigen.
Haifeng verwijst in deze installatie op verschillende manieren naar historische
relaties tussen Holland en China.
274pNoem twee van deze historische relaties tussen Holland en China waar Haifeng
naar verwijst. Geef daarbij steeds aan hoe Haifeng naar deze relatie(s) verwijst.
De installatie van Haifeng doet in een bepaald opzicht denken aan toeristische
souvenirwinkels in plaatsen als Delft of Amsterdam. Op afbeelding 12 zie je een
voorbeeld van zo’n souvenirwinkel. Uit de producten in souvenirwinkels komt
een clichébeeld van de Nederlandse identiteit naar voren.
282pBeschrijf hoe het clichébeeld van de Nederlandse identiteit in de souvenirwinkel
naar voren komt. Leg vervolgens uit hoe Haifeng dit clichébeeld van de
Nederlandse identiteit nuanceert in Of Departure and Arrival.
Volgens Haifeng houdt de cultureel economische dominantie van het Westen
ook in ‘the Gobal era’ stand. Dit commentaar op globalisering spreekt uit Of
Departure and Arrival en het ontstaansproces van deze installatie.
291pGeef aan hoe dit commentaar uit het werk (en het ontstaansproces) spreekt.
Haifeng ontkracht in een interview het idee dat dankzij de globalisering de
ultieme culturele emancipatie zou zijn bereikt. Deze uitspraak strookt niet met
zijn rol als kunstenaar, omdat Haifeng kan worden beschouwd als de global-
artist bij uitstek.
302pGeef aan waarom Haifeng kan worden beschouwd als de global-artist bij uitstek.
Geef vervolgens aan waarom Of Departure and Arrival opgevat kan worden als
voorbeeld van culturele emancipatie.
Op afbeelding 13 zie je de installatie Ghost Gu Coming Down The Mountain uit
2005 van Ai Weiwei. Voor deze installatie bestelde Weiwei in Jingdezhen 96
kopieën van een traditionele Chinese vaas met daarop de beschildering van
Ghost Gu Coming Down The Mountain. Deze 96 kopieën bevatten slechts een
gedeelte van de voorstelling van het origineel en nooit meer dan een halve
voorstelling.
Bekijk afbeelding 13.
Ai Weiweis installatie is zorgvuldig gecomponeerd. De opstelling van de vazen
bepaalt het beeld dat de beschouwer vanuit verschillende standpunten ziet.
311pBeschrijf het beeld dat de beschouwer vanuit verschillende standpunten ziet.
Met Ghost Gu Coming Down The Mountain stelt Ai Weiwei vragen over
authenticiteit.
322pLeg uit in welk opzicht hier géén sprake is van een authentiek kunstwerk. Leg
vervolgens uit in welk opzicht hier wél sprake is van een authentiek kunstwerk.
Ai Weiwei heeft een westerse kunstopleiding gevolgd en woonde vele jaren in
New York. Hij lijkt beïnvloed door enkele bekende westerse kunstenaars van de
twintigste eeuw onder wie Andy Warhol. Op afbeelding 14 zie je het werk 210
Coca-Cola Bottles uit 1962 van Warhol. Op afbeelding 15 zie je Han-Dynasty
Urn with Coca-Cola logo uit 1994 van Ai Weiwei.
Vergelijk 210 Coca-Cola Bottles van Warhol met Han-Dynasty Urn with Coca-
Cola logo van Ai Weiwei. Beide kunstenaars doorbraken een taboe met hun
werk.
334pGeef voor beide kunstenaars aan welk taboe ze doorbraken met hun kunstwerk.
Geef daarbij voor beide kunstenaars ook aan met welk doel ze dit deden.
Ai Weiwei is ervan overtuigd dat kunst de wereld kan veranderen. ‘Kunst kan
echt een verschil maken, daar moeten we wel in geloven. Anders heeft het geen
zin om kunstenaar te zijn. Deze totalitaire maatschappij [China] negeert ons als
individuen. Daar moeten we iets tegenover stellen.’
figuur 5
Op figuur 5 hierboven zie je Dropping a Han-Dynasty Urn uit 1995 van
Ai Weiwei. Het werk kan gezien worden als een politiek statement.
341pGeef aan op welke wijze hier sprake is van een politiek statement.
Politiek engagement speelt steeds vaker een rol van betekenis in de
hedendaagse kunst. Globalisering is hierop mede van invloed.
352pGeef twee verklaringen voor deze toename vanuit globalisering.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
