opgave 1Slaafse volgelingen
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Michelangelo (Michelangelo Buonarroti 1575-1564) werd aan het begin
van de zestiende eeuw door paus Julius II naar Rome gehaald om een
grafmonument te maken. Dit grafmonument zou tientallen beelden
bevatten en zou architectuur en beeldhouwkunst verenigen. Op figuur 1
zie je een van de ontwerpschetsen van Michelangelo voor het
grafmonument.
figuur 1
Verschillende losse beeldhouwwerken die Michelangelo voor het
grafmonument maakte, staan nu bekend als 'slaven'. Op afbeelding 1, 2
en 3 zie je een van deze slaven (hoogte 215 cm). Deze staat bekend als
de Rebelse slaaf.
13pBeschrijf drie aspecten van de slaaf op afbeelding 1 tot en met 3 die de
betiteling 'rebels' rechtvaardigen.
figuur 2
Op figuur 2 zie je Apollo Belvedère. Het beeld is 224 cm hoog en gemaakt
omstreeks 120 n.C. Michelangelo kende dit beeld, dat in het bezit was
van zijn opdrachtgever paus Julius II.
In de renaissance werd de klassieke beeldhouwkunst uit de oudheid vaak
als voorbeeld gesteld voor kunstenaars. De opvatting van Michelangelo
ten aanzien van het volgen van de klassieke beeldhouwkunst was
tweeledig.
23pGeef aan in welke zin Michelangelo's opvatting tweeledig was. Noem
vervolgens een overeenkomst en een verschil tussen de Rebelse slaaf en
de Apollo Belvedère.
figuur 3
Toen de Apollo Belvedère werd ontdekt aan het einde van de vijftiende
eeuw miste het beeld beide handen. Giovanni Angelo Montorsoli, een
leerling van Michelangelo, maakte 'nieuwe' handen aan het beeld en
voegde een extra stuk boomstronk toe om de nieuwe rechterhand te
ondersteunen (figuur 3).
Stelling: via het restaureren van klassieke beelden, zoals de Apollo
Belvedère, konden renaissancekunstenaars leren om zelf kunst te maken
die de natuur zou overtreffen.
31pLeg deze stelling uit.
Al tijdens zijn leven was Michelangelo beroemd en werd zijn kunst even
hoog aangeschreven als de klassieke kunst. De voorbeelden uit de
klassieke oudheid werden naast het werk van Michelangelo, Rafaël en
Leonardo bestudeerd door jonge kunstenaars. De verspreiding gebeurde
op verschillende manieren, onder meer door middel van (op schaal
vervaardigde) driedimensionale (gipsen) kopieën.
42pNoem nog twee manieren waarop het werk van deze grote voorbeelden in
de zestiende eeuw als studiemateriaal verspreid raakte.
figuur 4
Op figuur 4 zie je het schilderij De tekenles van Jan Steen uit circa 1665.
Op het schilderij is, boven het hoofd van de meester, een kleine gipsen
kopie van de Rebelse Slaaf van Michelangelo afgebeeld.
In de zeventiende eeuw diende de leerling-kunstenaar zich te bekwamen
in het natekenen van gipsen beelden. Pas in een later stadium werden de
goede leerlingen door hun leermeesters aangespoord om naar levende
modellen te werken.
53pGeef twee redenen waarom het werken naar gipsen model destijds een
logische eerste stap was in het leerproces. Geef vervolgens een reden
waarom het werken naar levend model destijds een logisch vervolg was.
Laat financiële overwegingen buiten beschouwing.
figuur 5
De riviergod Ilissos, afkomstig van het Parthenon, circa 438-432 v.C.
figuur 6
figuur 7
De Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) bezocht vanaf 1881
regelmatig het British Museum om de originele Griekse beelden van het
Parthenon, zoals te zien op figuur 5, te bestuderen.
Rodin maakte kopieën en variaties naar aanleiding van deze beelden. Op
figuur 6 en 7 zie je respectievelijk de voor- en achterzijde van Torso
(Studie voor Ariadne) die Rodin maakte tussen 1900 en 1905.
Rodins beeld is gemaakt van terracotta (gebakken klei).
Rodins interpretatie van de Griekse kunst is impressionistisch te noemen.
63pNoem drie kenmerken van het beeld op figuur 6 en 7 waardoor het
impressionistisch te noemen is.
Op afbeelding 4 zie je het beeld Het Bronzen tijdperk. Rodin maakte dit
beeld in 1876. Het was zo levensecht, dat critici destijds beweerden dat
het een afgietsel van een levend model was en dit was negatief bedoeld.
Want zowel in de ogen van de aanhangers van het classicisme als in die
van de romantici voldeed dit kunstwerk niet aan de toen geldende
esthetische opvattingen over 'wat een goed kunstwerk is'.
72pGeef vanuit zowel de classicistische als de romantische esthetische
opvatting aan waarom een afgietsel van een levend model geen goed
kunstwerk kan zijn.
figuur 8
Auguste Rodin, Lopende man, Lijnbaan in Rotterdam, circa 225 cm hoog
In zijn latere werk maakte Rodin keuzes om het verwijt te voorkomen dat
hij een afgietsel van een levend model gebruikte. Zo maakte hij zijn
beelden kleiner of juist groter dan levensgroot. Voorbeelden hiervan zijn
variaties van het beeld Lopende man, die je ziet op figuur 8 en
afbeelding 5.
82pBeschrijf nog twee andere keuzes die zichtbaar zijn in Lopende man
waarmee Rodin deze kritiek voorkwam.
Op figuur 9 en 10 zie je Balzac, een beeldhouwwerk dat Rodin
presenteerde in gips tussen 1891 en 1898 (hoogte 282 cm). Hij maakte
het beeld in opdracht als een monument voor de Franse romanschrijver
Honoré de Balzac (1799-1850). Naar eigen zeggen ging het Rodin om het
treffen van de persoonlijkheid van Balzac, om diens sterke karakter en
niet om de uiterlijke gelijkenis.
Het beeld riep felle reacties op en werd door de opdrachtgevers
geweigerd. Critici omschreven het als 'een sneeuwpop' en 'een pinguïn'.
In 1908 vroeg Rodin aan de Amerikaanse fotograaf Edward J. Steichen
(1879-1973) om een serie foto's van zijn Balzac te maken. Op afbeelding
6 en 7 zie je foto's die Steichen van het beeld maakte. Over de foto's zei
Rodin tegen Steichen: "Je zult de wereld mijn [sculptuur van] Balzac laten
begrijpen door middel van je foto's."
92pLeg aan de hand van twee aspecten van de foto's van Steichen uit hoe
deze Rodins idee van 'zijn Balzac' uitdrukken.
Rond 1900 werd fotografie vaak nog niet als een volwaardige kunstvorm
gezien. De Britse kunstrecensent Clive Bell schreef in 1914 dat alleen een
'significante vorm' kunst kan onderscheiden van wat geen kunst is. In de
visie van Bell was het belangrijk dat in het werk de kwaliteiten van het
medium worden benadrukt. Fotografen als Steichen zagen fotografie als
een autonome kunstvorm en maakten keuzes in hun werk die pasten in
deze visie van Bell.
Op afbeelding 8 zie je de foto Michael Reed uit 1987 van de Amerikaanse
fotograaf Robert Mapplethorpe (1946-1988). De foto is een gelatine
zilverdruk op het formaat van 58×48 cm. Dit werk van Mapplethorpe kan
in de traditie van Bell en Steichen worden geplaatst.
103pBeschrijf drie kenmerken van dit werk van Mapplethorpe waardoor het
past in deze traditie van 'significante vorm'.
figuur 11
Mapplethorpes werken werden onder meer bekend vanwege de expliciete
homoseksuele erotiek van sommige van zijn werken. Deze thematiek
leidde vaak tot problemen met overheden bij tentoonstellingen van zijn
werk.
In 2014 organiseerde het Rodin Museum in Parijs een tentoonstelling met
beelden van Rodin gecombineerd met foto's van Mapplethorpe. Op figuur
11 zie je een affiche voor deze tentoonstelling. Op het affiche is het beeld
Lopende man van Rodin rechts afgebeeld en links de foto Michael Reed
van Mapplethorpe.
In de renaissance werd het idee van imitatio uitgelegd als
− de creatie van een nieuw kunstwerk,
− waarin de stijl van de meester werd geïmiteerd.
112pLeg uit dat Michael Reed voldoet aan beide elementen van deze definitie
van imitatio.
opgave 2Retro-architectuur
Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15
In 1937 werd de wereldtentoonstelling gehouden in Parijs, met aandacht
voor kunst en techniek in de moderne tijd. Het Duitse paviljoen werd
ontworpen door Albert Speer. Op afbeelding 9 zie je de voorzijde van het
Duitse paviljoen en op figuur 12 het interieur.
figuur 12
Het gebouw van Speer was op een eigentijdse techniek van stalen
constructie-elementen gebaseerd en werd afgewerkt met kalksteen. De
vormgeving bevatte veel verwijzingen naar oude architectuurstijlen.
123pBeschrijf van dit gebouw drie verwijzingen naar oude architectuurstijlen.
Laat het materiaal kalksteen buiten beschouwing.
Bekijk afbeelding 9 en figuur 12.
Kenmerkend voor de ideologie van nazi-Duitsland was het streven om van
Duitsland een superieure wereldmacht te maken. De architectuur van
Speer gaf uitdrukking aan deze ideologie.
131pLeg uit hoe de superioriteit wordt uitgedrukt door de architectuur van het
Duitse paviljoen. Laat de decoratie, zoals de adelaar, buiten
beschouwing.
De waardering van bouwwerken is afhankelijk van tijd en plaats, en van
visies op architectuur die veranderen. Dit geldt ook voor de waardering
van nazi-architectuur, zoals het gebouw van Speer.
141pGeef een reden waarom nazi-architectuur op weinig waardering kan
rekenen vanuit de architectuurvisie van het modernisme.
152pGeef twee redenen waarom nazi-architectuur op (enige) waardering kan
rekenen vanuit de architectuurvisie van het postmodernisme.
Vanaf het eind van de twintigste eeuw is in Nederland bij de bouw van
nieuwbouwwijken de historiserende stijl populair. In 1996 ontwierp de
architect Rob Krier een masterplan voor Brandevoort, een nieuw te
bouwen wijk bij Helmond (Noord-Brabant). Op afbeelding 10 zie je een
luchtfoto van Brandevoort.
Op afbeelding 11, 12 en 13 zie je het straatbeeld en diverse gebouwen in
Brandevoort. Op figuur 13 zie je een ontwerptekening van een gevelrij
voor De Veste, een wijk in Brandevoort. Figuur 14 toont het binnenplein
dat zich achter deze gevels bevindt. Op figuur 15 zie je een foto als
voorbeeld van een historische binnenstad (Bergen op Zoom, Noord
Brabant).
De architectuur van de gebouwen in Brandevoort is gebaseerd op
historische gebouwen. Zo hebben de belangrijke, centrale gebouwen
torens en hebben de ramen (soms) een traditionele roedeverdeling.
163pGeef nog drie kenmerken van de gebouwen van Brandevoort waarmee
verwezen wordt naar een historische stad.
figuur 13
figuur 14
figuur 15
Op afbeelding 14 zie je een impressie van een woonblok in Brandevoort,
De Veste. Architect en stedenbouwkundig adviseur Pepijn Bakker schreef
in zijn blog: "Brandevoort biedt beproefde twintigste-eeuwse
standaardbouw in een historisch jasje."
173pGeef op basis van afbeelding 14 aan waarom hier gesproken kan worden
van twintigste-eeuwse standaardbouw. Geef vervolgens twee voorbeelden
hoe er vanuit de standaard toch variatie wordt gecreëerd.
Bakker schrijft verder in zijn blog dat Brandevoort ontworpen is vanuit het
verticale vlak, dus de gevel waartegen je aankijkt: "Het is een radicaal
andere benadering dan wat in Nederland gangbaar is en dáárom is
Brandevoort bijzonder."
In het moderne bouwen werden architectuur en wijken vaak vanuit de
plattegrond ontworpen.
183pNoem nog drie andere uitgangspunten van het moderne bouwen waar het
ontwerp van Brandevoort van afwijkt.
Op afbeelding 15 zie je het stadhuis van Zaanstad, ontworpen door de
architect Sjoerd Soeters en gebouwd tussen 2004 en 2008. Het stadhuis
wordt wel gezien als retro-architectuur.
193pBeschrijf drie aspecten van het stadhuis van Zaanstad waardoor hier
sprake is van retro-architectuur.
De retro-architectuur zoals toegepast in Brandevoort verschilt van die van
het stadhuis van Zaanstad, er is sprake van een andere omgang met
historische voorbeelden.
201pGeef een argument waarom er sprake is van variatio in het geval van
Brandevoort. Geef daarbij eerst een definitie van variatio.
211pGeef een argument waarom er sprake is van aemulatio in het geval van
het stadhuis van Zaanstad. Geef daarbij eerst een definitie van aemulatio.
opgave 3Vaarwel kunstgrepen
Vragen bij afbeelding 16 tot en met 20
De stad Rouen gaf de Franse schilder Pierre Puvis de Chavannes in 1888
de opdracht voor een wandschildering in het trappenhuis van het nieuwe
gebouw van het Musée des Beaux Arts. Op figuur 16 zie je de
wandschildering Inter Artes et Naturam (Tussen de kunsten en de natuur)
uit 1890. Van dit werk maakte Puvis een replica op doek (olieverf, 40 x
113 cm), deze zie je op afbeelding 16.
figuur 16
afmeting van de wandschildering: 295 x 830 cm
Sommige architecten aan het eind van de negentiende eeuw, onder wie
de architect van het Musée des Beaux Arts, vonden dat de
wandschilderkunst 'decoratief' moest zijn en ondergeschikt aan de
architectonische omgeving: de wand moest gerespecteerd worden.
Al eerder, in 1863, had de Franse criticus Théophile Gautier gezegd dat
het uit moest zijn met 'kunstgrepen': "Vaarwel, clair-obscur, het spel van
penseelstreken, impasto, […] glinsterende hooglichten, al deze
kunstgrepen van het palet waartoe amateurs zich zo aangetrokken
voelen. De wand verwerpt deze aardigheden; hij wil zuiverheid van
ontwerp en grandeur van stijl."
Bekijk afbeelding 16 en figuur 16.
Dit respect voor de wand blijkt uit de manier waarop Puvis de Chavannes
de vlakheid van de wand benadrukte in Inter Artes et Naturam.
223pBeschrijf drie manieren waarop Puvis de Chavannes de vlakheid van de
wand benadrukte in zijn werk.
Een replica zoals Puvis de Chavannes maakte (afbeelding 16) biedt een
kunstenaar die wandschilderingen maakt een aantal voordelen. De
verkoop ervan levert hem bijvoorbeeld extra inkomsten op.
232pGeef nog twee voordelen van zo'n replica voor een kunstenaar (zoals
Puvis de Chavannes) die wandschilderingen maakt.
Puvis de Chavannes streefde naar het ideaal van een volmaakte kunst
gebaseerd op de klassieken. In Inter Artes et Naturam geeft hij enkele
voorbeelden van hoe die volmaaktheid bereikt kan worden. Zo verwijst de
vrouw die op een schaal een tulp naschildert naar het klassieke ideaal
van het nauwgezet navolgen van de natuur.
242pBeschrijf nog twee van dergelijke voorbeelden uit Inter Artes et Naturam.
Geef daarbij steeds aan naar welk ideaal het voorbeeld verwijst.
Het Musée des Beaux Arts omvatte onder meer een collectie aardewerk
en oudheidkundige vondsten uit de regio. De wandschildering van Puvis
de Chavannes sloot thematisch aan bij deze collectie. De voorstelling van
Inter Artes et Naturam is ook te interpreteren als een pleidooi voor de
herwaardering van 'les arts décoratifs', de toegepaste kunsten, in een tijd
waarin de vrije kunst als het hoogst haalbare werd gezien.
251pLeg aan de hand van de voorstelling uit waaruit die herwaardering voor
toegepaste kunst blijkt.
Op afbeelding 17 zie je een zelfportret van de Russische kunstenaar
Kazimir Malevich uit 1907. Hij was gefascineerd door Russische kunst,
zowel door iconen als door Russische volkskunst. Je ziet een Russische
icoon op afbeelding 18.
In zijn zelfportret maakt Malevich gebruik van een bijna symmetrische
compositie en een frontale weergave, die ook kenmerkend is voor de
icoon.
263pNoem nog drie aspecten van de vormgeving van de icoon op
afbeelding 18 die terugkeren in Malevich' portret.
In 1915 exposeerde Malevich verschillende revolutionaire schilderijen op
'De laatste futuristische tentoonstelling 0.10' in Sint-Petersburg. Op figuur
17 zie je een zaaloverzicht van die tentoonstelling met Zwart vierkant
boven in de hoek van de ruimte. Op figuur 18 zie je het schilderij Zwarte
cirkel, dat ook te zien was op de tentoonstelling.
Op afbeelding 19 zie je de wandschildering Ex Voto van Gijs Frieling. Hij
citeert in dit werk een aantal kunstwerken van bekende kunstenaars,
waaronder Zwarte cirkel van Malevich. De werken worden omgeven door
een zee van vlammen, Frieling steekt ze als het ware in brand.
Bij Ex Voto schreef Frieling een tekst, een pleidooi voor een soort
schilderkunst waarin hij zelf sterk gelooft. In zijn tekst schaart hij het werk
van Malevich onder "opdringerige zwart-witte schilderijen die meer iets
óver schilderkunst leken te willen zeggen dan zelf schilderkunst te zijn".
Het 'in brand steken' van werk van Malevich wijst op de wens om af te
rekenen met een traditie van de moderne kunst.
271pLeg aan de hand van het citaat uit met welke traditie van de moderne
kunst Frieling wil afrekenen.
Het is denkbaar dat Malevich in sommige opzichten (toch) een voorbeeld
kan zijn voor Frielings kunst.
282pNoem twee manieren waarop Malevich een voorbeeld kan zijn voor
Frielings kunst.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
De wandschilderingen en installaties die Frieling maakt, zijn onder andere
ontleend aan 'Rosmaling', een Noorse vorm van volkskunst ter decoratie
van huizen en meubilair. Naast het maken van wandschilderingen
ontwerpt Frieling ook stoffen en het decor voor de collectie van
modeontwerper Dries van Noten. Op afbeelding 20 zie je een foto van de
show van de collectie van Dries van Noten in Parijs in 2012.
Frieling kent een andere waarde (betekenis) toe aan wandschilderkunst
dan Puvis de Chavannes.
292pBeschrijf dit verschil in waarde. Betrek beide kunstenaars in je antwoord.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
