opgave 1Bohemiens en tragische helden
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Raden Saleh (1811-1880) was afkomstig uit een vooraanstaande
Javaanse familie en kwam naar Nederland om een schildersopleiding te
volgen. Hij laveerde tussen de Javaanse en de Europese identiteit. Op
afbeelding 1 en 2 zie je portretten van Saleh uit respectievelijk circa 1840
en 1841.
Gesteld kan worden dat Saleh op afbeelding 1 geportretteerd wordt als
'Europees kunstenaar' en op afbeelding 2 als 'oosterse prins'.
12pGeef twee aspecten van de voorstelling waardoor afbeelding 1 'Europees'
te noemen is.
22pGeef twee aspecten van de voorstelling waardoor afbeelding 2 'oosters' te
noemen is.
In 1839 begon Saleh aan een rondreis langs Europese vorsten en
aristocraten. Tijdens zijn reis presenteerde Saleh zich als een oosterse
prins. Dit viel in de smaak bij zijn gastheren.
31pGeef vanuit de romantische belangstelling in de negentiende eeuw een
verklaring voor de waardering van deze presentatie van Saleh.
In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam het idee op van de
bohemien-kunstenaar en won het ideaal van 'l'art pour l'art' (kunst om de
kunst) aan belangstelling.
43pGeef aan wat l'art pour l'art inhoudt. Noem vervolgens twee functies van
'oude' kunst die afgewezen werden door kunstenaars die dit bohemien-
ideaal nastreefden.
De Nederlandse kunstenaar George Hendrik Breitner (1857-1923) voldoet
volgens kunsthistorica Mayken Jonkman aan het beeld van de
kunstenaar-bohemien. Zij schrijft: "Een goed voorbeeld was de
kunstenaar Breitner […]: hij had chronisch geldgebrek, was drankzuchtig,
en koesterde bijzondere belangstelling voor vrouwen."
Op afbeelding 3 zie je Zelfportret van Breitner uit 1882. Breitner draagt
het idee van de bohemien-kunstenaar zowel uit in de voorstelling als in de
vormgeving.
52pGeef twee manieren waarop het idee van de bohemien-kunstenaar
zichtbaar wordt in de voorstelling.
62pGeef twee manieren waarop het idee van de bohemien-kunstenaar
zichtbaar wordt in de vormgeving.
figuur 1
figuur 2
De fotograaf Sigmund Löw maakte in 1903 een atelierportret van Joseph
Israëls (figuur 1) en een van diens zoon Isaac Israëls (figuur 2).
Op beide foto's poseren de kunstenaars tussen hun schilderijen, maar de
inrichting van de ateliers van vader en zoon verschilt nogal.
72pLeg uit, aan de hand van de inrichting van het atelier, welk beeld van de
kunstenaar wordt uitgedragen
− bij Joseph Israëls (figuur 1) en
− bij Isaac Israëls (figuur 2).
Francis Bacon was een Britse kunstenaar (1909-1992). Zijn leven werd
gekenmerkt door een ongelukkige jeugd, alcoholisme en een losbandige
levensstijl. Eenzaamheid, wanhoop en depressiviteit worden genoemd als
kenmerken van zijn werk. Op afbeelding 4 zie je het drieluik Drie studies
voor een kruisiging van Bacon uit 1962. Op afbeelding 5, 6 en 7 zie je
details uit dit werk.
Bacon werd mede bekend door de interviews van kunstjournalist David
Sylvester. In een van deze interviews vraagt Sylvester naar de oorsprong
van het gewelddadige karakter van zijn werk. Bacon legt een relatie met
zijn gewelddadige jeugd en de verschillende Europese steden waar hij
heeft gewoond tussen de twee wereldoorlogen: "Ik zou kunnen zeggen
dat ik gewend raakte aan het leven met vormen van geweld."
82pBeschrijf twee aspecten van de voorstelling van Drie studies voor een
kruisiging die 'geweld' suggereren. Geef bij beide aspecten aan op welke
manier de vormgeving die suggestie van geweld versterkt.
Op figuur 3 zie je een portret van Bacon in zijn atelier. Op figuur 4 zie je
een foto van zijn atelier zoals het is nagelaten en nog steeds te
bezichtigen is.
figuur 3
figuur 4
Kunsthistorica Sandra Kisters toont in haar boek Leven als een
kunstenaar aan dat Bacon bewust invloed uitoefende op de beeldvorming
van hemzelf, vooral door middel van de interviews met Sylvester. Ook
foto's zoals op figuur 3 en 4 dragen bij aan deze beeldvorming.
91pGeef op basis van figuur 3 en/of 4 aan op welke wijze de foto's bijdragen
aan de mythe van de kunstenaar als 'tragische held'.
De mythe van de kunstenaar als 'tragische held' kan de beroemdheid van
een kunstenaar op verschillende manieren versterken.
103pGeef drie manieren waarop deze mythe de beroemdheid van een
kunstenaar kan versterken.
opgave 2Ster of verbinder, de rol van de architect
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 19
Na de Vrede van Münster (1648) startte het stadsbestuur van Amsterdam
met de bouw van een nieuw stadhuis.
Op afbeelding 8 zie je het nieuwe stadhuis op de Dam op een schilderij uit
1693. Het ontwerp voor het gebouw is van de hand van Jacob van
Campen. Hij had al naam gemaakt met enkele andere gebouwen,
waaronder het Mauritshuis in Den Haag (1644). Van Campen gebruikte
verschillende inspiratiebronnen voor het nieuwe stadhuis. Hij bestudeerde
bijvoorbeeld het werk van Italiaanse architecten zoals Andrea Palladio.
Op figuur 5 zie je een ontwerp uit 1570 voor Villa Pisani in Montagnana
door Palladio.
figuur 5
Vergelijk afbeelding 8 met figuur 5.
113pNoem drie kenmerken van het stadhuis op de Dam die overeenkomen met
het ontwerp van Villa Pisani van Palladio.
Van Campen liet zich bij het ontwerp van het stadhuis leiden door ideeën
van de Griekse filosoof Plato en de Romeinse architect en schrijver
Vitruvius. Plato ging ervan uit dat het universum zich in de mens
weerspiegelt. De mens is dus als het ware in het klein wat het universum
in het groot is. Vitruvius zag de volmaaktheid van het universum
weerspiegeld in de rekenkundige en meetkundige verhoudingen van
klassieke tempels.
De opdracht van het nieuwe stadhuis was van belang voor Van Campens
status als architect, zo was er veel geld mee gemoeid.
123pGeef nog twee aspecten van de opdracht die Van Campens status konden
verhogen. Geef vervolgens aan hoe Van Campen zijn status
onderstreepte door de ideeën die hij volgde.
Het project van het nieuwe stadhuis op de Dam bevatte verschillende
aspecten die doen denken aan wat men nu 'starchitecture' noemt.
133pGeef voor drie aspecten van het project van het stadhuis op de Dam aan
waarom hier gesproken zou kunnen worden van starchitecture.
Op afbeelding 9 zie je de openbaar toegankelijke burgerzaal in het
stadhuis. In de vloer zijn drie mozaïeken met een doorsnede van ruim zes
meter aangebracht met wereldkaarten en sterrenkaarten.
Je ziet de vloer van het stadhuis op figuur 6.
figuur 6
De burgerzaal had voor Amsterdam een symbolische functie.
Met de mozaïeken in de vloer verwees de zaal naar de status die het
bestuur van Amsterdam voor de Republiek en de stad in gedachten had.
141pLeg uit wat de vloer moest uitdragen over de status van de Republiek of
de stad Amsterdam.
figuur 7
Van Campen was een groot bewonderaar van de beroemde Antwerpse
schilder Peter Paul Rubens (1577-1640). Dit blijkt bijvoorbeeld uit de
manier waarop Van Campen het werk aan het stadhuis organiseerde. Van
Campen besteedde net als Rubens het werk uit aan andere kunstenaars
en hij coördineerde de samenwerking.
152pGeef voor de manier waarop Van Campen het werk aan het stadhuis
organiseerde
− een praktische reden en
− een motivatie vanuit zijn beroepsopvatting.
Van Campen ontwierp voor de voorgevel van het stadhuis het timpaan dat
je ziet op afbeelding 10, 11 en 12 en op figuur 7 (op de vorige pagina).
Hieronder tref je een pre-iconografische beschrijving.
− In het midden van het timpaan is een vrouw met een kroon en een
schild afgebeeld.
− Links en rechts van haar zijn fantasie-, dier- en mensfiguren met
attributen aangebracht.
163pGeef in een korte bespreking (maximaal 100 woorden)
− een iconografische beschrijving waarin je de twee bovenstaande
elementen betrekt en
− de boodschap van het timpaan als geheel.
In 2006 kreeg Neutelings Riedijk Architecten de opdracht om een nieuw
gebouw voor de stad Deventer te ontwerpen. Het ontwerp moest een
stadhuis, een parkeergarage en een bibliotheek omvatten. Je ziet het
eerste ontwerp van Neutelings Riedijk op een maquette op afbeelding 13
(de ovale vorm in het midden). Op afbeelding 14 zie je een doorsnede van
het ontwerp.
Dit eerste ontwerp riep veel weerstand op bij de inwoners van Deventer.
De stichting Oud Deventer liet het ontwerp op schaal monteren in een foto
met bestaande bebouwing. Je ziet deze fotomontage op afbeelding 15.
173pGeef aan de hand van het ontwerp op afbeelding 13, 14 en 15 drie
redenen voor de weerstand bij de inwoners van Deventer.
Naar aanleiding van de felle reacties die het eerste ontwerp voor het
stadhuis opriep, ontstond er een bestuurscrisis in Deventer. Om een weg
te vinden uit deze crisis werd de volgende aanpak gevolgd:
− Rijksbouwmeester Jo Coenen en Rijksadviseur voor Cultureel Erfgoed
Fons Asselbergs werden aangesteld om een advies te geven.
− Coenen en Asselbergs maakten een analyse van de situatie en
voerden tal van gesprekken met inwoners, bedrijven en organisaties.
− Coenen en Asselbergs presenteerden in 2010 hun advies met
richtlijnen in een visiedocument: 'Een bericht aan de stad'.
Deze aanpak leidde tot een weg uit de bestuurscrisis.
183pLeg voor drie aspecten van de hierboven beschreven aanpak uit hoe die
konden bijdragen aan een oplossing van de crisis.
In 2016 werd uiteindelijk het nieuwe stadhuis gebouwd volgens een nieuw
plan van Neutelings Riedijk. Je ziet de voorgevel van het nieuwe stadhuis
op afbeelding 16 en op figuur 8. De nieuwe gevel verving de oude
schouwburggevel, die je ziet op figuur 9.
figuur 8
figuur 9
In het nieuwe ontwerp van de gevel komen aspecten van de oude gevel
terug. Zo had de oude gevel een hellend dak met drie dakkapellen, de
nieuwe gevel heeft ook een hellend dak, maar met zeven dakkapellen.
192pNoem nog twee aspecten van de oude gevel die ook in het nieuwe
ontwerp zijn toegepast. Geef bij beide aspecten ook aan op welke wijze
ze zijn aangepast in het nieuwe ontwerp.
Kunstenares Loes ten Anscher ontwierp Deventer raamwerk, de rasters
voor de ramen van het nieuwe stadhuis. Het kwam tot stand als een
community-project. Ten Anscher heeft
2
Deventenaren verzameld. De afdrukken zijn vergroot en in aluminium
gegoten, zoals te zien op afbeelding 17 en 18.
Op afbeelding 19 zie je een (beeld)verslag van het afnemen en verwerken
van de vingerafdrukken (tekst is niet relevant), dat plaatsvond in de
openbare ruimte. Ook tegenstanders van het stadhuis konden een afdruk
laten maken, bijvoorbeeld van hun middelvinger of een teen.
In een semiotische analyse zou 'middelvinger' of 'teen' aangeduid worden
als letterlijke betekenis (denotatie) met als bijbetekenis (connotatie):
afwijzing of afkeer van het idee.
202pGeef nog twee verschillende letterlijke betekenissen (denotaties) van
onderdelen of het geheel van Deventer raamwerk en noem bij beide de
aansluitende bijbetekenis (connotaties).
opgave 3Kunst en leven
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 29
De Mexicaanse kunstenaar Frida Kahlo (1907-1954) construeerde een
zorgvuldig beeld van zichzelf door middel van 65 zelfportretten en vele
foto's. Op afbeelding 20 zie je een foto van Kahlo uit 1932 gemaakt door
de fotograaf Nickolas Muray, een beroemde societyfotograaf, die enige
tijd haar geliefde was.
Kahlo werd sterk beïnvloed door de Mexicanidad-beweging. Deze
nationalistische beweging zette zich af tegen het kolonialisme en legde de
nadruk op de Mexicaanse identiteit. De fotograaf Muray benadrukt met de
foto op afbeelding 20 de Mexicaanse identiteit die Kahlo wilde uitstralen.
Zo draagt Kahlo traditionele Mexicaanse kleding en sieraden en heeft ze
een pre-koloniaal beeldje in haar hand. Ook de compositie draagt bij aan
het benadrukken van de Mexicaanse identiteit.
212pGeef aan de hand van twee aspecten van de compositie van
afbeelding 20 aan op welke wijze de fotograaf de Mexicaanse identiteit
van Kahlo benadrukt.
Op afbeelding 21 zie je een Mexicaanse ex voto uit de negentiende eeuw.
Een ex voto is een verhalend schilderijtje, meestal gemaakt door
katholieke gelovigen, als dank voor een redding of genezing die ze
toeschrijven aan de tussenkomst van Christus of een heilige. Deze
schilderijtjes werden in Mexico vaak op tin geschilderd.
Op afbeelding 22 zie je Mijn voedster en ik, een klein schilderij van Kahlo
uit 1937 dat gebaseerd is op een dergelijke ex voto. Het is gemaakt met
olieverf op metaal. Frida Kahlo werd als kind gevoed door een inheemse
voedster.
223pGeef drie aspecten van de voorstelling van Mijn voedster en ik die
geïnspireerd zijn door een ex voto zoals te zien op afbeelding 21.
233pGeef drie aspecten van de vormgeving van Mijn voedster en ik die
geïnspireerd zijn door een ex voto zoals te zien op afbeelding 21.
De Franse schrijver en voorman van de surrealisten, André Breton,
verbleef tijdens zijn reis naar Mexico bij Kahlo en haar man Diego Rivera.
Breton zag in Kahlo een Mexicaanse surrealist.
241pGeef aan de hand van de voorstelling of de inhoud van
Mijn voedster en ik (afbeelding 22) een argument waarom het schilderij tot
het surrealisme gerekend kan worden.
In besprekingen van het werk Mijn voedster en ik wordt vaak het
biografische gegeven vermeld dat Kahlo een zusje kreeg toen ze elf
maanden oud was. Vanaf dat moment kreeg Kahlo borstvoeding van een
inheemse vrouw, terwijl haar moeder borstvoeding ging geven aan haar
zusje.
Het werk Mijn voedster en ik kan geïnterpreteerd worden volgens een
biografische benadering.
252pGeef een biografische interpretatie van het werk op afbeelding 22, waarbij
je:
− de betekenis van het werk formuleert vanuit een biografisch gegeven
en
− deze betekenis ondersteunt met een aspect van het schilderij.
Iris Kensmil (Amsterdam, 1970) is een Nederlandse beeldend kunstenaar
van Surinaamse afkomst. Haar werk richt zich op de geschiedenis van de
emancipatie van de zwarte mens.
Kensmil vertegenwoordigde Nederland tijdens de Biënnale van Venetië in
2019 met de presentatie Measurement of Presence (Meten van
aanwezigheid).
Voor deelname vanuit Nederland aan de Biënnale van Venetië worden
kunstenaars voorgedragen door het Mondriaan Fonds. Door sommige
kunstcritici werd de keuze voor Kensmil om Nederland te
vertegenwoordigen gezien als een cultuurpolitiek statement.
261pLeg uit waarom volgens sommige critici de keuze voor Kensmil gezien
kan worden als een cultuurpolitiek statement.
Kensmils presentatie vond plaats in het Nederlandse paviljoen, dat door
Gerrit Rietveld is ontworpen. Een deel van het interieur van dit paviljoen
zie je op figuur 10.
figuur 10
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Op afbeelding 23 zie je de installatie The New Utopia Begins Here #1 (Het
nieuwe Utopia begint hier #1), een onderdeel van Kensmils presentatie.
Deze installatie bevat zeven portretten van zwarte feministen gebaseerd
op bestaande foto's. De ruimte waarin ze hangen is door Kensmil
beschilderd met zwarte en grijze rechthoeken.
Bekijk afbeelding 23 en figuur 10.
In de installatie The New Utopia Begins Here #1 legt Kensmil een relatie
met de architectuur van het Rietveldpaviljoen.
273pGeef drie aspecten van de vormgeving van de installatie waardoor deze
relatie wordt gelegd.
De portretten die je ziet op afbeelding 24, 25 en 26 zijn onderdeel van de
The New Utopia Begins Here #1
− Op afbeelding 24 zie je bell hooks (1952-2021), een feministische
die wilde dat haar naam zonder hoofdletters werd
geschreven). Zij schreef over de oorzaken van racisme en seksisme.
− Op afbeelding 25 zie je Sister Nancy (1962), een zangeres en de
eerste vrouwelijke dj die dancehall (of raggamuffin) draaide, een
− Op afbeelding 26 zie je Amy Ashwood Garvey (1897-1969), een
Jamaicaanse pan-Afrikaanse activist die in de twintigste eeuw streed
voor de vrijheid van Afrika en de rechten van zwarte vrouwen.
Afbeelding 27 tot en met 29 zijn de foto's van internet die Kensmil
gebruikte voor haar werk. Kensmil zegt hierover: "Foto's zijn het
beginpunt, zodat de portretten herkenbaar zijn, vervolgens bewerk ik het
beeld, […] zo dat er statigheid en trots uitstraalt."
282pGeef voor twee bewerkingen aan hoe ze bijdragen aan het tot uiting laten
komen van Kensmils intentie.
Met de titel The New Utopia Begins Here #1 verwijst Kensmil naar
utopische ideeën van de vroeg-modernistische beweging De Stijl.
292pBenoem eerst een utopisch idee van deze vroege modernisten en geef
vervolgens aan welke rol kunst volgens de kunstenaars van De Stijl
daarbij moest spelen.
Door de titel van de installatie The New Utopia Begins Here #1 wekt
Kensmil de indruk ook zelf een ideaal uit te dragen.
301pGeef een utopisch ideaal dat Kensmil voor ogen kan hebben gehad met
The New Utopia Begins Here #1. Betrek in je antwoord de context van de
Biënnale.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
