opgave 1Het gebouw als totaalkunstwerk
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 14
Op afbeelding 1 en 2 zie je het exterieur van de Notre-Dame van Reims
(voltooid rond 1275). Deze gotische kathedraal heeft een bijzonder hoog
schip, zoals te zien op afbeelding 3.
De hoogte van het schip van deze kathedraal wordt mogelijk gemaakt
door een skeletconstructie.
13pNoem drie onderdelen van de gotische skeletconstructie die deze hoogte
mogelijk maken. Gebruik de juiste architectonische termen.
In gotische glas-in-loodramen werden vaak Bijbelse taferelen verbeeld.
Daarnaast hadden de grote (gekleurde) ramen in gotische kerken, zoals
op afbeelding 3, een symbolische functie.
21pGeef aan welke symbolische functie dat was.
Op afbeelding 4 zie je een glas-in-loodraam uit de kathedraal van Poitiers.
Boven in het raam zie je de hemelvaart van Christus. In het middelste
deel zie je Christus aan het kruis. Onder in het raam is de apostel Petrus
afgebeeld. Deze volgeling van Christus werd met zijn hoofd naar beneden
gekruisigd.
Helemaal onderaan in het raam zijn twee knielende figuren afgebeeld. Zij
stellen koning Hendrik II van Engeland en zijn vrouw Eleonore van
Aquitanië voor. Op afbeelding 5 zie je dit detail.
32pGeef aan de hand van de voorstelling aan welke rol de koning en koningin
hier vervullen (afbeelding 5). Geef vervolgens een verklaring voor de
positionering in het onderste deel van het glas-in-loodraam.
Glas-in-loodramen met gebrandschilderd glas werden gemaakt in
gespecialiseerde werkplaatsen. De glazeniers behoorden, net als de
schilders, tot het gilde van Sint Lucas.
Een gilde was een belangenorganisatie die verschillende regels
vastlegde, bijvoorbeeld op het gebied van de financiën, zoals de hoogte
van de lonen en de in- en verkoopprijzen.
43pNoem nog drie andere onderwerpen waarover in schildersgilden
afspraken werden gemaakt.
In de bouwloods bij de kathedraal werkten, onder leiding van een
bouwmeester, glazeniers, schilders en steenhouwers samen. De namen
van de makers van de (kunst)objecten en onderdelen zijn meestal niet
bekend.
52pGeef twee verklaringen waarom deze namen meestal niet bekend zijn.
Het ideaal van samenwerking tussen verschillende kunstdisciplines leefde
op in de twintigste eeuw, onder andere bij De Stijl-beweging. In 1917
richtte Theo van Doesburg het tijdschrift De Stijl op. Rondom dit tijdschrift
ontstond de kunstbeweging De Stijl.
Op figuur 1 zie je de omslag (voor- en achterkant), de eerste pagina en
enkele bijlagen van het eerste nummer van De Stijl.
figuur 1
In het voorwoord schreef Van Doesburg dat de "werkelijk moderne – d.i.
bewuste – kunstenaar" ernaar zou moeten streven het publiek
ontvankelijk te maken voor de schoonheid van de kunst. Daarmee zou het
"de mogelijkheid voorbereiden eener verdiepte kunstcultuur, gegrond op
gemeenschappelijke belichaming van het nieuwe beeldende
kunstbewustzijn".
Van Doesburg streefde naar een 'nieuw beeldend kunstbewustzijn'.
63pLeg uit wat Van Doesburg hiermee bedoelde. Geef vervolgens twee
manieren waarop het tijdschrift De Stijl een bijdrage kon leveren aan dit
streven.
Van Doesburg kreeg de kans om zijn idealen te realiseren bij de
herinrichting van De Aubette in Straatsburg. Het gebouw dateert uit de
achttiende eeuw en werd in de jaren twintig van de vorige eeuw verbouwd
tot uitgaansgelegenheid: Café Aubette. Een van de ruimtes van Café
Aubette die Van Doesburg inrichtte was de Ciné-dancing.
Op afbeelding 6 en 7 zie je het interieur van de Ciné-dancing, ingericht
naar Van Doesburgs ontwerp. Op afbeelding 8 zie je het ontwerp op
papier. Van Doesburg streefde naar meer en betere samenwerking tussen
de kunsten, zonder dat iedere kunstvorm afzonderlijk zijn zelfstandigheid
verloor.
Je kunt stellen dat de schilderkunst hier een verbinding aangaat met de
architectuur, waarbij de zelfstandigheid van beide toch behouden blijft. Zo
ontstaat er een verbinding doordat de kleurvlakken zowel aangebracht
zijn op de wanden als op het plafond, maar staan de vlakken door de
diagonale plaatsing ook los van de architectonische ruimte.
72pBeschrijf, op basis van afbeelding 6 en 7, twee andere voorbeelden van
hoe de schilderkunst een verbinding aangaat met de architectonische
ruimte waarbij de zelfstandigheid toch behouden blijft. Benoem zowel de
verbinding als de zelfstandigheid in je antwoord. Laat de witte schotten
tussen de zitjes buiten beschouwing.
Op afbeelding 9 zie je de KoepelKathedraal in Haarlem, gebouwd tussen
1895 en 1930. Het ontwerp is van Joseph Cuypers (1861-1949), zoon van
Pierre Cuypers. Op afbeelding 10 zie je een detail van de koepel en op
afbeelding 11 een gedeelte van het interieur.
Bekijk afbeelding 9, 10 en 11.
De architectuur van deze kerk wordt gekenmerkt door een mengelmoes
van bouwstijlen.
83pNoem, telkens aan de hand van een voorbeeld, drie verschillende
bouwstijlen die je herkent in de KoepelKathedraal.
In opdracht van de kerk maakte kunstenaar Gijs Frieling (1966) in 2016
een mozaïek voor de KoepelKathedraal. Je ziet het mozaïek op
afbeelding 11 en details ervan op afbeelding 12, 13 en 14. Het mozaïek
verbeeldt het Bijbelse verhaal van het brandende braambos.
Frieling maakt meestal grootschalige muurschilderingen in opdracht. Hij
wil kunst maken die, zoals hij zelf zegt, "ruimtelijk en inhoudelijk
verankerd is". Dit geldt ook voor het mozaïek op afbeelding 11.
93pBeschrijf drie manieren waarop het mozaïek op afbeelding 11 een
ruimtelijke of inhoudelijke verbinding aangaat met de kerk.
Het verhaal over het brandende braambos komt uit het Oude Testament.
Mozes is een schaapsherder. Op zijn tocht door de woestijn ziet hij een
struik in brand staan zonder dat het vuur de plant verteert. Uit de struik
klinkt de stem van God, die hem oproept het volk naar veilig gebied te
brengen. In het Nieuwe Testament wordt Christus vergeleken met een
herder en zijn volgelingen met een kudde schapen.
Frieling koos voor de weergave van geiten in plaats van schapen. Hij zegt
over de keuze voor geiten dat deze minder mak zijn dan schapen.
De iconologische methode bestaat uit drie stappen, waarbij de derde stap
de iconologische interpretatie is.
103pNoem eerst de twee stappen die voorafgaan aan een iconologische
interpretatie en geef van beide de definitie. Werk vervolgens de derde
stap, de iconologische interpretatie, uit voor dit mozaïek van Frieling
(afbeelding 11 tot en met 14).
Figuur 2 bestaat uit een serie foto's van Gijs Frieling en assistenten die
aan het werk zijn in 2022. Ze werken aan een tweede mozaïek voor de
KoepelKathedraal, dat gaat over Jezus als de Goede Herder.
figuur 2
In een artikel in de Volkskrant wordt Gijs Frieling 'een middeleeuwse
kunstenaar in een eigentijdse jas' genoemd.
113pBeschrijf drie aspecten van Frielings werkpraktijk die doen denken aan de
middeleeuwen.
opgave 2Binnen buiten
Vragen bij afbeelding 15 tot en met 23
In Nederland ontstond in de achttiende eeuw grote belangstelling voor de
aankleding van woningen met geschilderde behangsels.
figuur 3
Op afbeelding 15 en figuur 3 zie je een gedeeltelijke reconstructie van
een achttiende-eeuwse 'kamer in 't rond' in het Dordrechts Museum. Op
afbeelding 16, 17 en 18 zie je drie behangsels uit deze kamer. Ze zijn
geschilderd door de broers Jacob en Abraham van Strij in 1795.
De behangsels in een 'kamer in 't rond' doorbraken de geslotenheid van
een ruimte en amuseerden bewoners en hun gasten met de illusie dat ze
in de verte keken.
123pBeschrijf drie manieren waarop deze ruimtelijke illusie is bereikt aan de
hand van afbeelding 15 tot en met 18 en figuur 3.
De behangsels van de gebroeders Van Strij passen qua voorstelling in de
traditie van de Hollandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw. Zo past
de keuze voor de weergave van schepen op zee (afbeelding 17) in de
zeventiende-eeuwse traditie van zeestukken.
Bekijk afbeelding 16, 17 en 18.
133pGeef voor nog drie andere aspecten van de voorstellingen van deze drie
behangsels aan hoe ze passen in de traditie van de Hollandse
schilderkunst uit de zeventiende eeuw.
Vanaf 1800 raakte de behangselschilderkunst uit de mode. Er ontstond
aan het begin van de negentiende eeuw, rond 1815, een bloei van
'traditionele', op een schildersezel gemaakte, schilderijen.
141pBeschrijf een ontwikkeling in de kunstwereld in Nederland uit die tijd die
bijdroeg aan deze bloei.
Er zijn tegenwoordig ook weer kunstenaars die zich toeleggen op het
behangselschilderen, zoals Marcelo Gimenes en Jaap Snijder. Zij vormen
het duo Snijder&CO en vervaardigen in hun atelier behangsels. Vanuit
boeken met landschappen en botanische tekeningen stelt het duo
composities samen, maakt het schetsen en besluit het – in overleg met de
opdrachtgevers – hoe de uiteindelijke voorstelling en vormgeving eruit
komt te zien.
Op afbeelding 19 en 20 zie je twee verschillende interieurs met
behangsels van Snijder&CO. Afbeelding 21 toont een detail van
afbeelding 20.
Gesteld kan worden dat Snijder&CO in zijn werkwijze veel
overeenkomsten vertoont met de gebroeders Van Strij. Ze werken
bijvoorbeeld gezamenlijk en veelal in opdracht, net als de gebroeders Van
Strij.
153pGeef nog drie andere voorbeelden van overeenkomsten in de werkwijze.
De behangsels van Snijder&CO op afbeelding 19 en 20 (met detail op
afbeelding 21) hebben een minder sterk ruimtelijk effect dan die van de
gebroeders Van Strij op afbeelding 16 tot en met 18.
162pBeschrijf twee aspecten van de vormgeving waardoor de werken op
afbeelding 19, 20 en 21 een minder sterk ruimtelijk effect hebben dan die
op afbeelding 16 tot en met 18.
In de kunsthistorische literatuur worden verschillende kunstenaarstypen
onderscheiden. Afbeelding 22 en 23 tonen foto's van de website van
Snijder&CO, waarop Gimenes en Snijder zichzelf presenteren.
173pNoem het kunstenaarstype waartoe Gimenes en Snijder gerekend kunnen
worden op basis van deze foto's én geef daarvoor twee argumenten op
basis van (aspecten van) de foto's.
Snijder&CO biedt, naast het maken van behangsels in opdracht, ook
workshops aan waarin deelnemers zelf leren behangselschilderen.
De wijze waarop Gimenes en Snijder het kunstenaarschap invullen, past
in de beleidslijn van de Nederlandse overheid sinds eind jaren negentig
van de twintigste eeuw.
182pGeef aan welke invulling van het kunstenaarschap sinds eind jaren
negentig door de Nederlandse overheid werd gestimuleerd én geef aan
hoe Gimenes en Snijder daaraan voldoen.
De beleidslijn die de Nederlandse overheid inzette aan het eind van de
jaren negentig van de twintigste eeuw was een reactie op het kunst-
subsidiebeleid zoals dat in de jaren zeventig en tachtig gebeurde.
192pGeef eerst aan op welk idee van kunstenaarschap de beleidslijn van de
jaren zeventig en tachtig was gebaseerd. Geef vervolgens aan welke
kritiek er in de jaren negentig klonk op het subsidiëren van beeldend
kunstenaars.
opgave 3De kunstenaar is aanwezig
Vragen bij afbeelding 24 tot en met 34
De Amerikaanse kunstenaar Tehching Hsieh (1950) maakte tussen 1978
en 2000 zes werken. Daarna stopte hij met het maken van kunst.
Op afbeelding 24 tot en met 28 zie je het werk Time Clock Piece (Prikklok
werk) dat Hsieh maakte in 1980-1981. Een prikklok is een apparaat dat
destijds vaak werd gebruikt om op een kaart te registreren hoe laat een
werknemer op het werk arriveert en vertrekt.
Hsieh plaatste een prikklok in zijn atelier (afbeelding 24) en een heel jaar
lang registreerde hij elke dag zijn kaart op ieder heel uur van het etmaal.
Ieder registratiemoment legde hij vast op film. Dit project werd achteraf
tentoongesteld als een installatie met daarin brieven, verklaringen,
uniformen, een film, foto's (afzonderlijke filmframes), een prikklok en de
kaarten met tijdregistraties. Op afbeelding 25 zie je de film en de kaarten
in combinatie met de foto's. Afbeelding 26, 27 en 28 tonen details.
Hsiehs doel met Time Clock Piece was 'het vastleggen van tijd'.
202pGeef op basis van afbeelding 24 tot en met 28 twee manieren waarop
Hsieh tijd weet vast te leggen.
Van de mogelijke 8.760 prikmomenten in Time Clock Piece miste Hsieh er
133. Volgens kunsthistoricus Amelia Groom zijn de gemiste keren een
essentieel onderdeel van het werk, omdat ze het conflict tussen
lichamelijke tijd en kloktijd benadrukken.
213pGeef aan wat Groom bedoelt met:
− 'lichamelijke tijd';
− 'kloktijd'.
Leg vervolgens uit waarom Groom dit conflict een essentieel onderdeel
van het werk noemt.
Hsieh vertrok in 1974 vanuit Taiwan, als verstekeling aan boord van een
schip, naar de Verenigde Staten. Daar leefde hij als illegale immigrant
totdat hij in 1988 een verblijfsvergunning kreeg.
Hsieh deed de volgende uitspraak: "Het leven en kunst maken, het is
allemaal hetzelfde - tijd uitzitten. Het verschil is dat je bij kunst een vorm
hebt. Deze benadering geeft me vrijheid."
Hsieh verwerpt interpretaties waarin zijn werk autobiografisch wordt
opgevat. Toch wordt deze benaderingswijze wel vaak op zijn werk
losgelaten.
221pGeef zo'n interpretatie van Time Clock Piece vanuit de biografische
benadering.
Op 11 december 1986 kondigde Hsieh de start van zijn project Thirteen
Year Plan op 31 december 1986 aan. Je ziet de aankondiging op figuur 4.
De aankondiging is hieronder ook als vertaling, in een uitgeschreven tekst
te lezen.
Op 1 januari 2000 eindigde Hsieh het project met een verklaring die je ziet
op figuur 5.
figuur 4
vertaling figuur 4:
11 december 1986 VERKLARING Ik Tehching Hsieh heb een 13-jaren-plan Ik zal KUNST maken gedurende deze tijd Ik zal het niet PUBLIEKELIJK tonen Het plan begint op mijn 36e verjaardag, 31 december 1986 duurt voort tot mijn 49e verjaardag, 31 december 1999 Tehching Hsieh
figuur 5
vertaling figuur 5:
Thirteen Year Plan is een conceptueel kunstwerk te noemen.
233pBeschrijf voor drie kenmerken van conceptuele kunst hoe die van
toepassing zijn op dit kunstwerk.
Ash Dilks schreef in een blog op de website Live Art Development Agency
over Hsieh: "Hij heeft in zijn performances de grenzen tussen 'art time'
(kunsttijd) en 'life time' (levenstijd) doen vervagen."
Je kunt stellen dat in zowel Time Clock Piece als in Thirteen Year Plan
kunst en leven bijna helemaal samenvallen.
242pGeef aan op welke manier kunst en leven samenvallen bij:
− Time Clock Piece;
− Thirteen Year Plan.
De kunstenaar Marina Abramović (1946) heeft grote bewondering voor het
werk van Hsieh. Ze zei: "Hij is de meester, ik ben slechts zijn leerling."
Op figuur 6 zie je foto's van Abramović’ performance Rhythm 2,
uitgevoerd in 1974. In het eerste deel van de performance, die 50 minuten
duurt, nam ze een medicijn in dat ervoor zorgde dat de spieren over haar
hele lichaam heftig samentrokken. In het tweede deel nam Abramović een
medicijn dat bedoeld is om 'gewelddadige gedragsstoornissen te
kalmeren'. De performance eindigde na vijf uur toen de medicatie
helemaal uitgewerkt was.
figuur 6
Abramović zei in een interview dat voor haar werk 'controle over jezelf'
een belangrijke doelstelling is.
253pBeschrijf drie aspecten van deze performance waarop 'controle over
jezelf' van toepassing is.
Op afbeelding 29 tot en met 34 zie je beelden van Marina Abramović’
performance The Artist is Present uit 2010. Deze performance werd
uitgevoerd in een periode van drie maanden. Abramović zat acht uur per
dag, zes dagen in de week, zwijgend op een stoel in het Museum of
Modern Art (MoMA) in New York. Tegenover haar konden mensen om de
beurt plaatsnemen.
Abramović ontmoette tijdens de performance ongeveer duizend personen.
Zij zei hierover: "Niemand kon zich voorstellen... dat iemand de tijd zou
nemen om te gaan zitten en gewoon een wederzijdse blik met mij aan te
gaan”, en "Het was [een] complete verrassing... deze enorme behoefte
van mensen om daadwerkelijk contact te hebben."
Op figuur 7 zie je een fotocollage van portretten van bezoekers die
plaatsnamen tegenover Abramović. Het MoMA publiceerde deze en
andere foto's van bezoekers op de museumwebsite.
figuur 7
De deelnemers hadden bij dit werk een bepalende rol: zij maakten deze
performance ook voor Abramović intens. Zo betekende de grote opkomst
dat er voor Abramović nauwelijks rusttijd of pauzetijd was.
262pGeef nog twee manieren waarop de deelnemers deze performance voor
Abramović zo intens maakten.
Let op: de laatste vraag/vragen van dit examen staat/staan op de
volgende pagina.
Bekijk afbeelding 29 tot en met 34.
Abramović droeg bij The Artist is Present opvallende jurken. De jurken
doen denken aan een ceremonieel gewaad en geven de performance de
uitstraling van een ritueel. De opvallende kleuren van de jurken dragen
daar ook aan bij.
273pGeef aan hoe de kleur van de jurk semiotisch op te vatten is en geef
daarbij een connotatie van één van de kleuren van Abramović’ jurk.
Leg daarna voor nog een ander kenmerk van de jurken uit hoe deze
bijdragen aan de ceremoniële uitstraling.
De laatste dag van The Artist is Present was online live te volgen.
Op afbeelding 33 zie je de afsluiting met bezoekers en een kring van
collega-kunstenaars die witte laboratoriumjassen dragen. Op afbeelding
34 zie je hoe Abramović in een draaiende beweging het applaus in
ontvangst neemt.
De schrijver en kunstcriticus Hrag Vartanian schreef in een blog over de
afsluiting:
"Abramović viel… op de grond en stond toen op, ze deed een draai (die
een beetje doet denken aan Wonder Woman à la 1970s tv-show intro) en
vermaakte het publiek, net als een ROCKSTAR.
Ik denk echt dat Abramović en haar performance iets heel dieps en
krachtigs in het bewustzijn van het publiek hebben aangeboord.
De mythe van de kunstenaar was een integraal onderdeel van "The Artist
is Present ", en er is niets krachtiger dan een mythe om de publieke
verbeelding te prikkelen."
282pBeargumenteer van welke kunstenaarsmythe er bij (de afsluiting van) The
Artist is Present sprake zou zijn. Geef daarbij ook aan hoe de
(re)presentatie van Abramović aan deze mythe bijdraagt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
