opgave 1Het portret van de kunstenaar
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
In de vijftiende eeuw was de Vlaamse stad Brugge een welvarende
handelsstad. Er waren veel zakenlieden die kunst kochten. Mede om die
reden werd de stad een aantrekkelijke vestigingsplaats voor kunstenaars.
Een van hen was Jan van Eyck (1390-1441). Van Eyck was tijdens zijn
leven al een bekend en veelgevraagd schilder. Op afbeelding 1, 1a en 1b
(details) zie je Het Arnolfiniportret, dat Van Eyck in 1434 maakte.
Kort na de dood van Jan van Eyck verscheen een eerste biografie. De
auteur, Bartolommeo Fazio, noemde Van Eyck "de leidende schilder van
onze tijd", onder andere vanwege zijn uitzonderlijke technische kwaliteiten
op het gebied van het schilderen met olieverf.
13pNoem drie bijzondere mogelijkheden van de olieverf-schildertechniek
waarin Van Eyck uitblonk. Geef bij elke mogelijkheid een voorbeeld op
basis van afbeelding 1.
Het Arnolfiniportret toont waarschijnlijk Giovanni Arnolfini en zijn vrouw
Constanza Trenta. Arnolfini was een textielhandelaar uit Italië. Dit portret
kan beschouwd worden als een statussymbool voor Giovanni Arnolfini.
23pGeef drie manieren waarop Arnolfini met dit schilderij zijn status kon
benadrukken.
Op de muur boven de spiegel staat de inscriptie "Johannes de Eyck fuit
hic 1434", wat betekent 'Jan van Eyck was hier 1434'. Deze prominente
'handtekening' van Van Eyck was in die tijd ongewoon. Het signeren van
kunstwerken kwam in de middeleeuwen nauwelijks voor.
32pGeef twee verklaringen waarom veel kunstwerken uit de middeleeuwen
niet gesigneerd zijn.
Bekijk afbeelding 1, 1a en 1b.
Aangenomen wordt dat Jan van Eyck zichzelf in de spiegel heeft
weergegeven in Het Arnolfiniportret. Op afbeelding 1a en 1b zie je details
met daarop de spiegel. In de omlijsting van de spiegel zijn de
kruiswegstaties, scènes uit de lijdensweg van Jezus, weergegeven.
Van Eyck zou een van de twee figuren in de deuropening zijn, en dan
waarschijnlijk de in het rood geklede man. Ervan uitgaande dat Van Eyck
zichzelf hier heeft weergeven, kan gesteld worden dat uit het zelfportret
zelfbewustzijn van de kunstenaar spreekt.
42pGeef, op basis van de manier waarop Van Eyck zichzelf neerzet, twee
argumenten voor deze stelling.
figuur 1
Op figuur 1 zie je een prent uit circa 1590. Deze prent toont het schilderen
met olieverf als nieuwe uitvinding. Jan van Eyck is afgebeeld in zijn atelier
als uitvinder van deze vernieuwende schildertechniek.
Op de prent zijn verschillende werkzaamheden in een schildersatelier
afgebeeld. Op een kleine verhoging in het midden zien we de meester-
schilder aan het werk aan een groot schilderij.
In de opleiding van leerling tot meester in een atelierpraktijk zijn drie fases
te onderscheiden:
fase 1: beginnende leerling
fase 2: gevorderde leerling
fase 3: gezel (klaar voor de beroepspraktijk)
53pBeschrijf bij elke fase de passende werkzaamheden zoals deze zijn
weergegeven in figuur 1.
Op afbeelding 2 zie je een zelfportret van Albrecht Dürer (1471-1528) dat
hij schilderde in 1498. Dürer schilderde het na een verblijf in Noord-Italië.
In dit werk is in de vormgeving de invloed van de Italiaanse renaissance-
schilderkunst te herkennen. Zo creëert Dürer onder andere een
harmonieuze compositie.
63pGeef nog drie voorbeelden van invloeden van de Italiaanse renaissance-
schilderkunst die te zien zijn in de vormgeving van het werk op
afbeelding 2.
Camiel van Winkel onderscheidt in zijn studie De mythe van het
kunstenaarschap vier verschillende mythes die bijdragen aan de
beeldvorming van kunstenaars in de kunstgeschiedenis.
Dürers zelfportret op afbeelding 2 past bij de mythe van het klassieke
kunstenaarschap.
73pGeef drie argumenten die deze bewering ondersteunen.
Dürer ging regelmatig op reis en nam daarbij gravures mee die hij zelf had
vervaardigd. Op figuur 2 zie je zo'n gravure. Deze verbeeldt het populaire
verhaal van St. Eustachius die zich tot het christendom bekeerde toen hij
op jacht was en een visioen kreeg van een hert met een crucifix tussen
zijn gewei.
figuur 2
Dürer ruilde dergelijke gravures onder meer voor tol- en
aanbevelingsbrieven die hij nodig had op zijn reizen. Ook kon verkoop
ervan hem direct van inkomsten voorzien.
82pGeef twee andere redenen waarom Dürer dergelijke gravures meenam op
zijn reizen.
In de twintigste eeuw is het (zelf)portret nog steeds een belangrijk genre
voor kunstenaars. Op afbeelding 3 zie je het dubbelportret Dos Cabezas
(Twee hoofden), gemaakt door de Amerikaanse kunstenaar Jean-Michel
Basquiat in 1982. Het is een portret van hemzelf (rechts) en Andy Warhol
(links).
Vaak wordt in literatuur over Basquiat bij dit schilderij het volgende
verhaal verteld, waarbij ook wordt geciteerd uit een dagboek van Warhol.
Tijdens een lunch, georganiseerd door hun galeriehouder, maakte de nog relatief onbekende Basquiat officieel kennis met de beroemde Warhol. Warhol maakte bij deze gelegenheid een poloraidfoto van hen samen. Basquiat griste de foto uit Warhols handen en vertrok naar zijn atelier in Christie Street. uit Warhols dagboek: "Hij ging naar huis en binnen twee uur was er een schilderij terug, nog nat, van hem en mij samen. Alleen al de reis naar Christie Street moet een uur geduurd hebben. Hij vertelde me dat zijn assistent het had geschilderd."
In kunstenaarsbiografieën wordt vaak gebruikgemaakt van dezelfde
'topoi': vergelijkbare, terugkerende anekdotes, motieven en onderwerpen,
die dienen om de bijzondere kwaliteiten van de kunstenaar te
onderstrepen.
92pBenoem twee van dergelijke topoi die in dit verhaal te herkennen zijn.
Warhol maakte in 1982 ook een portret van Basquiat. Je ziet dit werk op
afbeelding 4. Het is een zeefdruk voorzien van een koperhoudende laag,
waarbij de patronen van groenige vlekken ontstonden door een proces
van oxidatie.
Dit werk wordt wel gezien als een reactie op Basquiats Dos Cabezas. Zo
is er een verwijzing te zien in eenzelfde, frontale weergave van de
geportretteerden.
103pGeef nog drie verwijzingen die te herkennen zijn in de vormgeving
waardoor Warhols Basquiat te zien is als een reactie.
opgave 2Het huis van de kunstenaar
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 12
Gerrit Rietveld (1888-1964) ontwierp samen met Truus Schröder (1889-
1985) het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht, dat in 1924 gereed kwam. De
bovenverdieping was bedoeld als woonruimte voor Truus Schröder en
haar kinderen. Op de benedenverdieping was er werkruimte voor het
architectuur- en ontwerpbureau van Rietveld en Schröder.
Op afbeelding 5 zie je een recente foto, op figuur 3 zie je een foto uit de
tijd van oplevering vanuit een andere hoek.
figuur 3
Het Rietveld-Schröderhuis is ontworpen volgens de uitgangspunten van
De Stijl. Dit maakt dat het huis sterk afwijkt van de destijds gangbare
woningbouw. Zo heeft het huis, in tegenstelling tot de omliggende
woningen, glad gepleisterde muren en een plat dak (geen schuin dak met
dakpannen). Bovendien is het kleurgebruik en de toepassing ervan een
typisch uitgangspunt van De Stijl, waardoor het huis afwijkt.
Bekijk afbeelding 5 en figuur 3.
113pBeschrijf, telkens vanuit een ander uitgangspunt of kenmerk van De Stijl,
nog drie andere aspecten van het exterieur waarin het Rietveld-
Schröderhuis afwijkt van de woningbouw in die tijd.
Op afbeelding 6 en op figuur 4 zie je onderdelen van het interieur van het
Rietveld-Schröderhuis.
figuur 4
Volgens De Stijl-kunstenaars moest hun kunst "ontstijgen aan het
tijdelijke". Je kunt stellen dat het interieur van het Rietveld-Schröderhuis
hier enerzijds wél aan voldoet en anderzijds niet.
Bekijk afbeelding 6 en figuur 4.
123pGeef eerst aan wat De Stijl-kunstenaars bedoelden met het "ontstijgen
aan het tijdelijke". Geef vervolgens een voorbeeld van de vormgeving van
het interieur waaruit blijkt dat het wél voldoet aan de
vormgevingsprincipes van De Stijl, en dan een voorbeeld waarom het
daar niet aan voldoet.
Bekijk afbeelding 5 en 6 en figuur 4.
Volgens Rietveld leidden de traditionele huizen tot een passieve leefwijze,
waardoor wonen een vorm van automatisme werd. Rietveld pleitte voor
een actieve, bewuste manier van wonen. "Wonen is ook een w e r k
woord", aldus Rietveld.
131pBeschrijf op welke manier Rietveld het actief wonen in het Rietveld-
Schröderhuis bevorderde.
Behalve met stedenbouwkunde, ruimtelijke ordening en gebouwen,
hielden architecten van moderne architectuur zich vaak ook bezig met het
ontwerpen van alledaagse objecten. Zo ontwierp Rietveld in 1923 een
speelgoedkruiwagen. Je ziet deze op figuur 5.
figuur 5
Het ontwerpen van dergelijke objecten voor alledaags gebruik paste bij de
visie die de kunstenaars van De Stijl hadden ten aanzien van de relatie
tussen kunst en leven.
141pLeg uit hoe de aandacht voor alledaagse objecten paste bij die visie.
Schrijver en criticus Karl Kraus (1874-1936) zag het ontwerpen van
speelgoed, servies en sieraden door modernistische architecten als
"bemoeizuchtige" schaalverkleining.
152pGeef, ter ondersteuning van de mening van Kraus, twee bezwaren tegen
de brede, modernistische invulling van het beroep van architect. Laat
buiten beschouwing dat modernistische architecten hiermee mogelijk
inkomsten voor vormgevers wegkaapten.
In 1962 werd direct naast het Rietveld-Schröderhuis een vierbaansweg
aangelegd. Op figuur 6 zie je de woonkamer, gelegen op de eerste
verdieping, vóór de aanleg van deze weg. Op figuur 7 zie je de situatie
van het Rietveld-Schröderhuis na 1962.
Rietveld was zo teleurgesteld door de aanleg van de weg dat hij overwoog
het huis af te breken.
161pGeef een argument vanuit Rietvelds architectuurvisie waarom hij
overwoog het huis af te breken.
In de jaren 1927-1930 bouwde Theo van Doesburg (1883-1931) een
atelierwoning in Meudon, een voorstad van Parijs. Van Doesburg was, net
als Rietveld, lid geweest van De Stijl. Op figuur 8 zie je een maquette van
de atelierwoning, zoals deze uiteindelijk is gerealiseerd.
figuur 8
Van Doesburg was geen architect en aan de realisatie van de
atelierwoning in 1930 gingen veel plannen vooraf. Zo maakte Van
Doesburg in samenwerking met architect Cornelis van Eesteren in 1923
een maquette voor La Maison d'Artiste (Het huis van de kunstenaar). Je
ziet deze maquette op figuur 9.
figuur 9
De maquette op figuur 9 lijkt meer op een autonome sculptuur dan op het
ontwerp voor een (atelier)woning. Zo lijken (gedetailleerde aanwijzingen)
voor deuren en ramen te ontbreken.
173pGeef nog drie andere argumenten waarom de maquette op figuur 9 meer
op een autonome sculptuur lijkt.
Op afbeelding 7 zie je de voorzijde van de atelierwoning van Van
Doesburg in Meudon. Op afbeelding 8 zie je de achterzijde, waar ook het
atelier zich bevindt.
Op figuur 10 zie je een ontwerptekening die Van Doesburg maakte van de
atelierwoning, en op figuur 11 zie je het interieur van het atelier.
Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 10 en 11.
Het atelier vormde voor Van Doesburg een belangrijke, functionele ruimte
binnen het totaalontwerp.
183pBeschrijf drie ontwerpkeuzes waaruit blijkt dat het atelier een belangrijke /
functionele ruimte was. Licht bij elke ontwerpkeuze het doel ervan kort
toe.
Het Belgische architectenbureau dmvA, de afkoring van 'door middel van
Architectuur', ontwierp in 2009 Blob VB3. Je ziet het op afbeelding 9 tot
en met 12. Op figuur 12 zie je ontwerptekeningen.
figuur 12
Architectuurplatform architectura beschrijft Blob VB3 als volgt: "Wat doe je
als architect als je geen stedenbouwkundige vergunning te pakken krijgt
voor een uitbouw van een kantoor? Om de opdrachtgever, een
designbedrijf… alsnog van een nieuwe werkplek te voorzien, ontwierp het
architectenbureau dmvA een opmerkelijke oplossing voor dit probleem:
een mobiel en futuristisch ogende 'blob' met daarin een keuken, douche,
bed en opslagruimte…"
194pGeef twee argumenten waarom Blob VB3 aansluit bij Rietvelds visie op
modern wonen en/of werken. Geef daarna twee argumenten waarom het
ontwerp niet aansluit bij Rietvelds visie op modern wonen en/of werken.
opgave 3De heroïsche kunstenaar?
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 23
In 1916 maakte de fotograaf Alfred Stieglitz (1864-1946) voor het eerst
kennis met het werk van de kunstenaar Georgia O'Keeffe (1887-1986).
Later leerden ze elkaar persoonlijk kennen en kregen ze een relatie. Hij
vroeg haar regelmatig om model te staan en maakte honderden foto's van
haar.
Op afbeelding 13 zie je een houtskooltekening van O'Keeffe, Drawing XIII
uit 1915. Op afbeelding 14, 15 en 16 zie je foto's uit een grote reeks die
Stieglitz maakte van O'Keeffe. Hij noemde deze reeks als geheel 'een
portret'.
Volgens de schrijfster Alice Cohen "resoneerden" de tekeningen van
O'Keeffe in Stieglitz' foto's. Zo is er in de tekening sprake van organische,
ronde vormen. Deze zijn bij Stieglitz terug te zien, bijvoorbeeld in de
ronde vorm van de borsten. Ook is er zowel bij O'Keeffe als bij Stieglitz
sprake van een centrale plaatsing van de motieven, en daardoor van een
zekere vorm van symmetrie of evenwicht.
203pBeschrijf nog drie andere aspecten van de vormgeving van de tekening
die 'resoneren' in de foto's van Stieglitz. Benoem in je antwoord telkens
zowel de tekening als een van de foto's van Stieglitz.
Op afbeelding 17 zie je Black Iris (Zwarte iris) uit 1926 van O'Keeffe. Op
figuur 13 zie je een detail van het Portinari-altaarstuk van Hugo van der
Goes, gemaakt rond 1470.
figuur 13
De feministische kunsthistoricus Linda Nochlin behandelt in een artikel
verschillende interpretaties van de iris in de kunst. Dit artikel wordt
hieronder geparafraseerd.
De irissen in de vaas op de voorgrond van het Portinari-altaarstuk van Hugo van der Goes zijn geen seksuele symbolen, maar verwijzen naar het toekomstige verdriet van de Maagd bij het lijden van Christus. De betekenis van de bloem is hier visueel nauwelijks vanzelfsprekend. In dit oudere werk hangt de symbolische relatie tussen de minutieus weergegeven irissen en het abstracte lijden van de Maagd af van een dubbele betekenis die de beschouwer geacht werd te weten. In O'Keeffe's Black Iris daarentegen is de connectie 'iris-vrouwelijke genitaliën' onmiddellijk.
In Nochlins bespreking komt de toekenning van een betekenis aan de iris
volgens twee verschillende kunsthistorische methodes of benaderingen
tot stand.
212pLeg uit welke kunsthistorische methode of benadering Nochlin gebruikt bij
de interpretatie van de iris in het Portinari-altaarstuk en welke bij Black
Iris. Benoem in beide gevallen eerst de methode en licht vervolgens toe
waarom daarvan sprake is. Laat de feministische benadering buiten
beschouwing.
Het werk van O'Keeffe wordt, al vanaf de eerste beschouwingen, vaak
geïnterpreteerd vanuit haar vrouw-zijn. O'Keeffe ging aanvankelijk mee in
deze 'vrouwelijke' lezing van haar werk, maar presenteerde zich later
vooral als een Amerikaanse, moderne kunstenaar. Ze wordt ook wel 'De
moeder van het Amerikaans modernisme' genoemd.
221pLeg uit, aan de hand van Black Iris (afbeelding 17), waarom O'Keeffe een
modernist genoemd kan worden.
Een andere vrouwelijke kunstenaar van wie het werk vaak wordt
geïnterpreteerd vanuit haar vrouw-zijn is Louise Bourgeois (1911-2010).
Op afbeelding 18 zie je een sculptuur van Bourgeois, The Blind Leading
the Blind (De blinde leidt de blinden) uit 1949. De titel verwijst naar het
gelijknamige schilderij van Pieter Bruegel de Oude uit circa 1568, te zien
op figuur 14. Het schilderij van Bruegel is gebaseerd op een verhaal uit de
Bijbel.
figuur 14
Bourgeois' werk The Blind leading the Blind bestaat uit zeven paar latten
die bovenin verbonden zijn met dwarslatten. De 'poten' staan in een
parallelle lijn naast elkaar en raken elkaar niet. Dit werk uit 1949 wordt
wel gezien als een voorloper van het minimalisme.
234pGeef drie kenmerken van het minimalisme die je terugziet in het werk op
afbeelding 18. Geef daarna een kenmerk van het werk waardoor het
afwijkt van het minimalisme.
Bourgeois refereerde in interviews vaak aan haar jeugdtrauma's als
inspiratiebron voor haar werk. De moeder van Bourgeois was weefster en
leidde een werkplaats voor de restauratie van tapijten. De band tussen
Louise Bourgeois en haar tirannieke vader was ingewikkeld. Toen
Bourgeois' moeder ziek werd, begon haar vader een langdurige affaire
met de inwonende gouvernante. Bourgeois voelde dat als verraad. Haar
moeder zette Bourgeois in om haar vader en zijn minnares te
bespioneren. Later noemde Bourgeois deze episode "kindermisbruik".
Op afbeelding 19 zie je de sculptuur Rejection (Afwijzing) uit 2001 van
Bourgeois. Op afbeelding 20 zie je een foto van Bourgeois met een
vergelijkbare sculptuur.
243pGeef een interpretatie van de sculptuur waarbij je gebruikmaakt van de
biografische benadering. Betrek in je antwoord twee aspecten van de
sculptuur op afbeelding 19 en/of 20. Beperk je antwoord tot de sculptuur
en laat de context op afbeelding 20 (Bourgeois en de setting) buiten
beschouwing.
De Feministische Handwerk Partij, afgekort FHP, werd opgericht in 2019.
Het is een politieke feministische kunstenaarsbeweging die zich
bezighoudt met "studeren, repareren, spreken, oplappen, ontleren en
verstellen". De leden beogen "herstel van de beschadigde wereld en van
onze verstoorde relatie tot onze directe omgeving".
In september 2022 organiseerde de FHP bijeenkomsten waarbij een
katholiek vaandel van de Heilige familie (Maria, Jozef en het Christuskind)
door de kunstenaarsgroep getransformeerd werd tot een vaandel voor de
FHP.
Tijdens deze bijeenkomsten werd voorgelezen uit het boek Heksen en
heidenen: Vrouwen in Europese volksreligie 700-1100. Ook lieten zij zich
inspireren door vaandels van de suffragettes, een feministische
activistische groepering uit het begin van de twintigste eeuw. Op
afbeelding 21 zie je een voorbeeld van een vaandel van de suffragettes.
Op figuur 15 zie je het oorspronkelijke katholieke vaandel dat de FHP
bewerkte. Op figuur 16 en 17 zie je foto's van het transformatieproces tot
een vaandel voor de FHP. Op afbeelding 22 zie je het uiteindelijke
vaandel voor de FHP.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
Camiel van Winkel onderscheidt als vierde mythe van het
kunstenaarschap het model van de post-artist. Van dit model zijn
elementen te herkennen in de FHP.
252pLeg aan de hand van twee kenmerken van (het werk van) de FHP uit
waarom gesproken kan worden van het model van de post-artist.
Bekijk figuur 15, 16 en 17 en afbeelding 22.
Het werk van de FHP op afbeelding 22 kan een feministisch vaandel
worden genoemd.
262pBeschrijf, aan de hand van twee ingrepen of aanpassingen die de FHP
deed, waarom hier gesproken kan worden van een feministisch vaandel.
Op afbeelding 23 zie je een foto van de FHP gemaakt door Viviane
Sassen, een beroemde mode- en kunstfotograaf. De FHP gebruikt deze
foto voor publiciteit.
Op haar website stelt de FHP: "Wij zijn het beu dat het hoogste streven
een heroïsche manifestatie in de buitenwereld is. Wie faciliteert de
superheld? Wie ruimt zijn rotzooi op?"
De foto op afbeelding 23 sluit aan bij deze stellingname en kan gezien
worden als toonbeeld van het kunstenaarschap dat de FHP wil uitdragen.
273pGeef daarvoor drie argumenten.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
