Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2021 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Bloedproducten

Een bloedbank verzamelt bloed van gezonde mensen. Het bloed wordt onderzocht en bewerkt tot bloedproducten, zoals rode bloedcellen, bloedplaatjes, bloedplasma en plasmageneesmiddelen. Deze bloedproducten worden gebruikt voor de behandeling van zieke mensen. De bloedproducten worden door een transfusie toegediend.

11p

Bloed bevat hormonen.

Welk bloedproduct bevat de meeste hormonen?

bloedplaatjes

bloedplasma

rode bloedcellen

22p

David krijgt een transfusie met rode bloedcellen. Zijn bloed heeft de

volgende kenmerken:

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis in de tabel voor elk bloedproduct aan of het wel of niet geschikt

is voor David.

31p

Voor de transfusie moet de verpleegkundige een

holle naald in een bloedvat in de arm van David

prikken. Twee bloedvaten zijn goed bereikbaar: de

armader en de armslagader.

Welk bloedvat kan de verpleegkundige het

best gebruiken? Leg je antwoord uit.

41p

Het bloedproduct gaat vanuit de arm naar het hart van David. In de

afbeelding zijn enkele delen van het hart met letters aangegeven.

In welk deel van het hart komt het bloedproduct vanuit de arm het eerst

binnen?

in deel P

in deel Q

in deel R

in deel S

opgave 2Hormoon FGF21

Onderzoekers hebben ontdekt dat het hormoon FGF21 de trek in suiker vermindert. Dit hormoon wordt in de lever gemaakt. Via het bloed komt FGF21 in de hersenen terecht.

51p

FGF21 wordt na aanmaak in de lever afgevoerd via het bloed.

Geef de naam van het bloedvat dat bloed afvoert vanuit de lever.

61p

Hoeveel keer komt FGF21 minimaal door het hart wanneer het via de

kortste weg van de lever naar de hersenen gaat?

geen keer

één keer

twee keer

72p

In een laboratorium wordt bij muizen onderzoek gedaan naar de werking

van FGF21. De wetenschappers willen weten of muizen gewicht verliezen

als FGF21 twee weken lang aan hun voedsel wordt toegevoegd.

Maak een werkplan voor zo’n onderzoek.

opgave 3Chromosomen van een baby

Geslachtscellen van mensen bevatten 23 chromosomen en ontstaan bij een bepaalde celdeling. Bij deze celdeling gaat soms iets fout, waardoor een geslachtscel een chromosoom te veel kan hebben. Als zo’n geslachtscel samensmelt met een normale geslachtscel en uitgroeit tot een baby, heeft de baby een erfelijke afwijking die trisomie (‘driemaal het chromosoom’) genoemd wordt.

81p

Hoeveel chromosomen heeft een huidcel van een baby met trisomie?

91p

Tijdens een zwangerschap kan worden vastgesteld of een embryo

trisomie heeft. Hiervoor worden huidcellen van het embryo gebruikt die via

een bepaalde onderzoeksmethode worden weggenomen (zie de

afbeelding).

Hoe heet deze onderzoeksmethode?

echoscopie

vlokkentest

vruchtwaterpunctie

101p

De huidcellen worden in het laboratorium gestimuleerd om te delen, zodat

de chromosomen kunnen worden onderzocht.

Welk type celdeling vindt plaats bij de huidcellen in het laboratorium?

111p

Door het onderzoek van de chromosomen kan ook worden vastgesteld of

het embryo een jongen of een meisje is.

Leg uit hoe je aan de chromosomen kunt zien dat het embryo een

jongen is.

opgave 4Koolstofdioxide in planten

In de afbeelding hieronder zie je een dwarsdoorsnede van een blad. Enkele cellen zijn met een letter aangegeven.

121p

Via deel T wordt koolstofdioxide opgenomen.

Wat is de naam van deel T?

131p

Koolstofdioxide en water worden door planten omgezet in glucose.

In welke cellen kan deze omzetting plaatsvinden?

alleen in de cellen P en Q

alleen in de cellen P en R

alleen in de cellen P en S

alleen in de cellen Q en R

alleen in de cellen Q en S

alleen in de cellen R en S

141p

Een deel van de gemaakte glucose wordt naar de wortels vervoerd.

Leg uit waardoor wortelcellen zelf geen glucose kunnen maken uit

koolstofdioxide en water.

151p

Door welke vaten vindt transport van glucose naar de wortels plaats?

alleen door bastvaten

alleen door houtvaten

door bastvaten en door houtvaten

opgave 5Fruitvliegen

Fruitvliegen worden in laboratoria veel gebruikt voor erfelijkheids-

onderzoek. Ze kunnen makkelijk gekweekt worden en planten zich snel

voort.

Een vrouwtje geeft stoffen af, feromonen, waar een mannetje op afkomt.

Het mannetje volgt het vrouwtje, tikt tegen haar achterlijf en trilt met één

van zijn vleugels. Binnen een uur volgt dan de paring.

Daarna legt het vrouwtje eitjes, waaruit zich larven ontwikkelen. Een larve

wordt na enige tijd een pop. Uit de pop ontstaat een nieuwe fruitvlieg.

De stadia van de levenscyclus van de fruitvlieg staan in de tabel.

161p

Wat is volgens de informatie de sleutelprikkel voor het beschreven

baltsgedrag van het mannetje?

171p

In de afbeelding zijn verschillende stadia in de voortplanting van

fruitvliegen met een cijfer aangegeven. De genotypen van deze stadia

worden met elkaar vergeleken.

Hoeveel van deze stadia hebben hetzelfde genotype?

alle vijf de stadia

vier van de stadia

drie van de stadia

twee van de stadia

geen van de stadia

opgave 6Buiktyfus

Buiktyfus wordt veroorzaakt door bacteriën. De eerste ziekteverschijnselen beginnen gemiddeld 24 tot 48 uur na het eten van besmet voedsel. De ziekteverschijnselen zijn: misselijkheid, overgeven, diarree, koorts en hoofdpijn. Er bestaat een vaccin tegen buiktyfus.

181puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staan voorbeelden van delen van cellen.

Teken in het kader op de uitwerkbijlage één bacteriecel.

Gebruik één of meerdere voorbeelden om de bacteriecel te tekenen.

192puitwerkbijlage

Cynthia en Elvira reizen door India. Cynthia heeft voor de reis een

vaccinatie tegen buiktyfus gehad, Elvira niet. Na een gezamenlijke

maaltijd krijgt Elvira buiktyfus. Vier weken later, terug in Nederland, laten

beide vrouwen voor de zekerheid een bloedonderzoek doen.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel. Kruis in de tabel voor elke

vrouw aan of ze wel of geen antistoffen tegen buiktyfus in haar bloed

heeft.

En kruis voor elke vrouw aan of bij haar wel of geen sprake is van

actieve immunisatie.

opgave 7Gebarentaal

Onderzoekers hebben ontdekt dat chimpansees verschillende gebaren gebruiken om met elkaar te communiceren. Zo betekent bijvoorbeeld springen ‘volg mij’.

201p

Om achter de betekenis van gebaren van chimpansees te komen, maken

de onderzoekers eerst een tabel met beschrijvingen van verschillende

gedragingen. Hieronder zie je een deel van die tabel.

gedraging afkorting stampen met beide voeten sv gooien met een voorwerp gv krabben kr een voet optillen vo springen sp zwaaien met een arm zw bijten op een blaadje bb over de mond wrijven mw

Hoe wordt zo’n tabel voor gedragsonderzoek genoemd?

Vervolgens observeren de onderzoekers het gedrag van 80 chimpansees

om erachter te komen wat de betekenis is van meer dan 50 verschillende

gedragingen. Een deel van de resultaten staat in de tabel hieronder.

gedraging betekenis stampen met beide voeten ‘stop daarmee’ gooien met een voorwerp ‘ga weg’ krabben ‘vlooi mij’ een voet optillen ‘klim op mijn rug’ springen ‘volg mij’ zwaaien met een arm ‘ga weg’ bijten op een blaadje ‘ik wil seks’ over de mond wrijven ‘kom dichterbij’

211p

De onderzoekers gebruiken in hun verslag afbeeldingen om gebaren van

de chimpansees te verduidelijken. Eén daarvan zie je hieronder.

Wat is de betekenis van dit gebaar?

Chimpansees gebruiken veel gebaren om met elkaar te communiceren. Zulke gebaren worden ‘communicatief’ genoemd. Gebaren die niet bedoeld zijn om te communiceren, worden ‘non-communicatief’ genoemd. De onderzoekers vergelijken het gebruik van gebaren bij chimpansees met het gebruik van gebaren bij mensen (zie de tabel hieronder). aantal verschillende gebaren communicatief non-communicatief chimpansees 420 105 mensen 425 40

222puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.

Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van de gegevens uit de

tabel.

231p

Over de gegevens in de tabel hierboven doet Steffie twee uitspraken.

1 Er zijn bij chimpansees meer verschillende communicatieve dan

non-communicatieve gebaren geteld.

2 Bij mensen zijn meer verschillende gebaren geteld dan bij

chimpansees.

Wat is juist?

geen van beide uitspraken

alleen uitspraak 1

alleen uitspraak 2

uitspraak 1 en uitspraak 2

241p

Tijdens het onderzoek gebruiken de chimpansees ook gebaren om iets

duidelijk te maken aan de onderzoekers.

Is dit sociaal gedrag? Leg je antwoord uit.

opgave 8Cassave

Boer Winston verbouwt op zijn land cassaveplanten (zie afbeelding 1). De knollen van deze plant worden cassave genoemd en zijn voedzaam (zie afbeelding 2). Om cassave te oogsten trekt boer Winston de planten uit de grond en haalt de knollen eraf. Na de oogst kiest hij sterke stammen en hakt die in stukken van 15 cm. Deze stukken steekt hij weer in de grond, waar ze uitgroeien tot nieuwe cassaveplanten. afbeelding 1 afbeelding 2

251p

De wortels van cassaveplanten slaan reservestoffen op. Ze hebben ook

nog andere functies.

Noem één andere functie.

262p

De cassaveknollen van boer Winston worden verwerkt tot chips. In de

tabel staan de voedingswaarden van cassavechips. Eén gram

koolhydraten levert 16,8 kJ energie.

Voedingswaarden per 100 gram cassavechips

energie 1914 kJ eiwitten 1,4 gram koolhydraten 67,3 gram vetten 19,6 gram zout 2,5 gram

Bereken voor één zak cassavechips van 225 gram hoeveel energie de

koolhydraten leveren. Laat je berekening zien.

272puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staat een afbeelding van het menselijke

verteringsstelsel. Als je cassavechips eet, worden in bepaalde organen

stoffen uit de cassavechips in het bloed opgenomen.

Kleur twee van die organen in.

282p

De cassaveplanten van boer Winston hebben last van de groene mijt, die

van de bladeren eet. Als er veel mijten van de bladeren eten, worden de

cassaveknollen minder groot.

Leg uit waardoor de cassaveknollen minder groot worden als er veel

mijten van de bladeren eten.

291p

In de afbeelding hieronder zie je vier schema’s die de voedselrelaties

weergeven tussen de genoemde organismen.

Welk schema is juist?

schema 1

schema 2

schema 3

schema 4

301p

Boer Winston vermeerdert de cassaveplanten ongeslachtelijk om de

voedingswaarden van de knollen constant te houden.

Leg uit waardoor bij ongeslachtelijke voortplanting de kans groot is dat

de voedingswaarden van de cassave in elke generatie constant

blijven.

311p

Kan de cassaveplant zich in het wild geslachtelijk voortplanten? Leg je

antwoord uit met behulp van afbeelding 1 en 2.

opgave 9Hormoonklieren in de hersenen

In de hersenen liggen drie hormoonklieren: de epifyse, de hypofyse en de hypothalamus. In de afbeelding zijn twee van deze klieren weergegeven.

322p

De letters P en Q in de afbeelding geven twee delen van het centraal

zenuwstelsel aan.

Hoe heten deze delen?

Schrijf je antwoord zo op:

P =...........................................................

Q =..........................................................

331p

De epifyse maakt het hormoon melatonine dat het slapen regelt. De

productie van dit hormoon wordt beïnvloed door de hoeveelheid licht die

op het netvlies valt. Vanuit het netvlies worden impulsen via delen van de

hersenen naar de epifyse geleid.

Door welke zenuwcellen worden deze impulsen dan geleid?

alleen door bewegingszenuwcellen

alleen door gevoelszenuwcellen

alleen door schakelcellen

door bewegingszenuwcellen en door gevoelszenuwcellen

door bewegingszenuwcellen en door schakelcellen

door gevoelszenuwcellen en door schakelcellen

341p

Jens doet twee uitspraken over hormonen uit de hypofyse:

1 Hormonen uit de hypofyse beïnvloeden de groei.

2 Hormonen uit de hypofyse beïnvloeden de menstruatiecyclus.

Wat is juist?

geen van beide uitspraken

alleen uitspraak 1

alleen uitspraak 2

uitspraak 1 en uitspraak 2

De hypothalamus beïnvloedt onder andere de lichaamstemperatuur. Als

de temperatuur van het bloed te laag wordt, maakt de hypothalamus meer

van het hormoon TRH. Dit heeft tot gevolg dat de hypofyse meer van het

hormoon TSH maakt. TSH zet de schildklier aan om meer van het

schildklierhormoon thyroxine te produceren. De afbeelding geeft dit

schematisch weer.

351p

Naar aanleiding van het schema in de afbeelding doet Nelly twee

uitspraken:

1 Thyroxine remt de productie van TRH.

2 Als thyroxine de hypofyse remt, maakt de schildklier meer thyroxine.

Wat is juist volgens het schema?

geen van beide uitspraken

alleen uitspraak 1

alleen uitspraak 2

uitspraak 1 en uitspraak 2

opgave 10Teken

Teken behoren tot de spinachtigen. Ze zijn ongeveer 2 mm groot en zuigen bloed van zoogdieren. In de afbeelding zie je een schematische weergave van het lichaam van een teek.

361p

Teken hebben een speciaal zintuig voor het opsporen van koolstofdioxide:

het orgaan van Haller. Aan de hoeveelheid koolstofdioxide in de lucht

herkent een teek of er een zoogdier in zijn buurt is.

Leg uit waardoor de lucht in de buurt van zoogdieren meer

koolstofdioxide bevat.

Alléén schapenteken kunnen Borrelia-bacteriën overbrengen. Deze bacteriën veroorzaken bij mensen de ziekte van Lyme. De bacteriën kunnen zich in het lichaam schuilhouden, bijvoorbeeld in de oogzenuw en in de grote hersenen. Daardoor kunnen ook nog jaren na een tekenbeet klachten ontstaan. Hieronder staat een deel van een determineertabel voor teken. 1 a heeft een schild ga naar 2 b heeft geen schild duiventeek 2 a schild heeft één kleur ga naar 3 b schild heeft meerdere kleuren dermacentor 3 a poten zijn gestreept hyalomma b poten zijn niet gestreept ga naar 4 4 a poten zijn zwart schapenteek b poten zijn anders gekleurd hondenteek

371p

Noem een orgaanstelsel waarin Borrelia-bacteriën zich volgens de

informatie kunnen verschuilen.

381p

Elisabeth gaat met haar hond door het bos wandelen. Thuis ontdekt ze

een teek op haar onderbeen. Ze bekijkt de teek met een loep. Ze ziet een

volledig bruin schild en bruine poten.

Kan de teek van Elisabeth besmet zijn met Borrelia-bacteriën? Leg je

antwoord uit met behulp van de informatie.

In de afbeelding hieronder zie je de levenscyclus van een teek. Het vrouwtje legt bevruchte eieren. Daarna sterft het vrouwtje. Uit de eieren komen larven met zes poten. De cellen van deze larven bevatten 28 chromosomen. Uit de larven ontwikkelen zich de nimfen. De nimfen groeien uit tot mannetjes of vrouwtjes die geslachtscellen produceren. Na de bevruchting begint de cyclus opnieuw.

391p

In de informatie over de levenscyclus worden enkele levenskenmerken

van teken beschreven.

Noem één zo’n levenskenmerk.

401p

Hoeveel chromosomen bevat een zaadcel van een teek?

411p

Een larve ontwikkelt zich tot een nimf.

Noem een kenmerk van het fenotype van larven dat volgens de

informatie tijdens deze ontwikkeling verandert.

In de afbeelding hieronder staat de stamboom van de spinachtigen volgens de evolutietheorie.

421p

Ellen trekt twee conclusies uit de stamboom.

1 Teken zijn meer verwant aan schorpioenen dan aan spinnen.

2 Hooiwagens zijn eerder ontstaan dan teken.

Zijn deze conclusies volgens de gegevens in de stamboom juist?

Geen van beide conclusies is juist.

Alleen conclusie 1 is juist.

Alleen conclusie 2 is juist.

Beide conclusies zijn juist.

opgave 11Een poster over voortplanting

Amber maakt tijdens de biologieles een poster over het mannelijke en

vrouwelijke voortplantingsstelsel. Bepaalde organen heeft ze met letters

aangegeven. Bij sommige delen heeft ze een kaartje met de functie

geplakt.

In de afbeelding zie je de poster waaraan ze werkt.

431p

Op het lege kaartje wil Amber de functie van deel U noteren.

Wat moet ze op dit kaartje schrijven?

441p

Amber moet nog drie kaartjes bij de afbeelding van het vrouwelijke

lichaam plakken.

Welk kaartje hoort bij het deel met de letter T?

gevoelig voor seksuele prikkeling

maakt geslachtscellen

maakt slijm

451p

Amber praat met Joris over haar poster.

Amber zegt dat menstruatiebloed het lichaam via deel S verlaat.

Joris zegt dat in deel Q een foetus kan ontwikkelen.

Wat is juist?

geen van beide uitspraken

alleen de uitspraak van Amber

alleen de uitspraak van Joris

beide uitspraken

461p

Drie delen van het mannelijke voortplantingsstelsel zijn V, W en X.

Welke delen vervoeren zaadcellen?

alleen de delen V en W

alleen de delen V en X

alleen de delen W en X

alle drie de delen

opgave 12Kraaien

Kraaien zijn vogels die in groepen leven. Elk broedpaar heeft een eigen nest. Verwante vogels zoeken samen voedsel en helpen elkaar bij het grootbrengen van de jongen. Kraaien maken verschillende geluiden, waaronder een scheldroep om alarm te slaan en aanvallers mee weg te jagen. Als een kraai scheldt, komen andere kraaien aangevlogen en die schelden dan mee.

471p

Wat is de uitwendige prikkel voor de andere kraaien om mee te gaan

schelden?

Van kraaien is bekend dat ze elkaar herkennen. Onderzoekers willen weten of kraaien mensen aan hun gezicht kunnen herkennen. Ze voeren daarom een experiment uit in een park waarin een grote groep kraaien voorkomt. Een van de onderzoekers zet een masker op. Vervolgens vangt hij zeven kraaien, doet gekleurde ringen om hun poten en laat ze weer los. Ongeveer vijftien procent van de kraaien in het park ziet dit gebeuren en begint meteen te schelden.

Daarna lopen verschillende medewerkers regelmatig door het park, soms

met het masker op, soms zonder het masker en ook weleens met het

masker ondersteboven op.

De medewerkers noteren hoeveel kraaien tegen ze beginnen te schelden.

Een deel van de resultaten staat in het diagram hieronder.

481puitwerkbijlage

Naar aanleiding van het diagram worden twee uitspraken gedaan. Deze

twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.

Kruis bij elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.

491p

Een van de medewerkers beweert dat kraaien tegen alle typen maskers

schelden en niet alleen tegen het masker dat gebruikt werd om de kraaien

te vangen.

Schrijf een aanvulling op het experiment waarmee de onderzoekers

kunnen aantonen of de medewerker wel of geen gelijk heeft.

501p

In het diagram is te zien dat in de loop van de tijd steeds meer kraaien

gaan schelden tegen medewerkers met het masker op. Ook jongen die

pas ná het begin van het experiment uit het ei zijn gekomen, vertonen na

enige tijd dit gedrag. Ze gaan dan ook schelden zodra ze de medewerker

met het masker zien.

Verklaar waardoor ook deze jongen gaan schelden tegen het masker.

opgave 13Goed zien

511p

Het oog bestaat uit verschillende lagen.

Geef de naam van de laag waar lichtprikkels worden omgezet in

impulsen.

521p

In de iris bevinden zich kringspieren en lengtespieren. Deze spieren

regelen hoeveel licht het oog binnenkomt.

Welke van de genoemde spieren trekken samen bij weinig licht? Wordt

daardoor de pupil groot of klein?

Kringspieren trekken samen, de pupil wordt groot.

Kringspieren trekken samen, de pupil wordt klein.

Lengtespieren trekken samen, de pupil wordt groot.

Lengtespieren trekken samen, de pupil wordt klein.

opgave 14De kattenkrabziekte

Veel katten zijn besmet met een bacterie die bij mensen de kattenkrabziekte kan veroorzaken. Besmette katten hebben zelf geen ziekteverschijnselen. Door krabben of bijten kan de bacterie overgebracht worden op mensen en zich in het lichaam verspreiden. Bij de meeste mensen levert een besmetting geen problemen op, omdat hun lichaam de ziekteverwekker snel bestrijdt. Sommige mensen kunnen echter na zo’n besmetting opgezwollen lymfeknopen en koorts krijgen.

532p

Noteer twee manieren waarop witte bloedcellen de ziekteverwekker

kunnen bestrijden.

541p

Drie vloeistoffen in het lichaam zijn: bloed, lymfe en weefselvloeistof.

In welke van deze vloeistoffen kan de verwekker van de kattenkrabziekte

zich bij een besmet persoon bevinden?

alleen in bloed en in lymfe