Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2021, tijdvak 3

Gevlekte molsalamanders leven in het oosten van Noord-Amerika. Het lichaam van de volwassen salamander is zwart en heeft gele vlekken. In de afbeelding zie je drie fasen in de ontwikkeling van eitje tot volwassen salamander.

Het negenbandig gordeldier is een zoogdier dat in Noord-Amerika leeft en in de zomer paart. De innesteling van de embryo’s gebeurt pas in november. Dit wordt een uitgestelde innesteling genoemd. De jongen worden in het voorjaar geboren.

gedraging afkorting omschrijving niet-actief: - rusten - staan - zitten ru st zi op de buik of op de zij liggen op dezelfde plaats blijven, steunend op vier poten gehurkt blijven op de achterpoten actief: - voortbewegen - zich verzorgen - de kooi onderzoeken - de doek onderzoeken vb zv ko do lopen of rennen het eigen lichaam likken de omgeving in de kooi besnuffelen de doek besnuffelen

Moyamoya is een aandoening die ontstaat door vernauwing van bloedvaten die bloed naar de hersenen vervoeren. De hersenen krijgen dan te weinig bloed aangevoerd. Als gevolg daarvan groeit er een netwerk van haarvaten om de vernauwde bloedvaten heen. Op een röntgenfoto ziet dit eruit als een rookwolk. Moyamoya is een Japans woord dat ‘rookwolk’ betekent.

In regenwouden van Australië leven edelpapegaaien. Het mannetje en het vrouwtje zijn zó verschillend van kleur dat men lang dacht dat het twee verschillende papegaaiensoorten waren. Het mannetje is groen van kleur, het vrouwtje felrood. Het vrouwtje legt haar eieren in een holletje hoog in de stam van een boom. Als een vrouwtje een holletje heeft gevonden, lokt ze enkele mannetjes om mee te paren. Ze verdedigt haar holletje fel tegen andere vrouwtjes. Het vrouwtje en de jongen worden gevoerd door de mannetjes waarmee ze heeft gepaard. De mannetjes zoeken voedsel hoog tussen de bladeren van de bomen. Ze proberen daar verborgen te blijven voor roofvogels.

    tabel 1 gedragselement afkorting omschrijving drinken dr water oplikken uit het drinkbakje eten et voedsel in de bek nemen en doorslikken kijken kij het hoofd naar verschillende kanten bewegen krabben kr met één van de poten over het eigen lichaam krassen kwispelen kw de staart heen en weer bewegen lopen lo in een rustig tempo voortbewegen op vier poten snuffelen sn met de snuit ergens aan ruiken zitten zi zich alleen met het achterwerk op de grond bevinden

    tabel 2       1e minuut 2e minuut 3e minuut 4e minuut 5e minuut 0-5 sec. lo kw et kr et 6-10 sec. lo kij et kr et 11-15 sec. kij kij et kr et 16-20 sec. kij sn et kr dr 21-25 sec. kij et et lo kij 26-30 sec. lo et et lo kij 31-35 sec. lo et dr lo lo 36-40 sec. kij dr dr sn lo 41-45 sec. kij dr lo et lo 46-50 sec. kij sn lo et lo 51-55 sec. kw et zi et kij 56-60 sec. kw et zi et kij

Als een poes bereid is om te paren, wordt ze krols genoemd. Dit gebeurt gemiddeld eenmaal per drie weken. Ze gaat dan luid miauwen, over de grond liggen rollen en languit met haar achterwerk omhoog liggen. Krolsheid ontstaat als de voortplantingsorganen opeens veel meer van het geslachtshormoon oestrogeen gaan produceren. Dit wordt een oestrogeenpiek genoemd.

Net als andere biologische producten wordt biologische mais geteeld zonder gebruik van allerlei chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Deze mais wordt grotendeels gebruikt als veevoer voor de biologische veeteelt, maar ook voor het maken van bijvoorbeeld popcorn en andere voedingsmiddelen (zie de tabel). voedingswaarde per 100 gram energie eiwitten koolhydraten vetten water voedingsmiddel (kJ) (g) (g) (g) (g) maiskorrels 292 3 12 1 84 (gekookt) maisolie 3700 0 0 100 0 maismeel 1445 0 85 0 14 popcorn 1442 11 71 4 10

Er zijn veel verschillen tussen biologische en niet-biologische kippen. Zo hebben biologische kippen betere leefomstandigheden en is het voer dat ze krijgen biologisch. Ook de kippenrassen zijn verschillend. De niet-biologische kippenhouderij gebruikt voor de vleesproductie speciale kippenrassen die ontstaan zijn door dieren met elkaar te kruisen die zeer snel groeien. Ze krijgen veel voedsel om de snelle groei te stimuleren. Deze snelle manier van groeien veroorzaakt problemen met hart en longen. De poten kunnen het gewicht vaak niet meer dragen.

In de biologische landbouw worden bacteriën, schimmels en insecten ingezet om ongedierte te bestrijden. Een bacterie die veel gebruikt wordt als bestrijdingsmiddel is Bacillus thuringiensis. Deze bacterie maakt gifstoffen die dodelijk zijn voor veel insecten. De schimmel Verticillium lecanii kan gebruikt worden om insecten zoals bladluis en witte vlieg te bestrijden. In kassen worden verschillende insecten ingezet als bestrijdingsmiddel. In de tabel staan de namen van enkele insecten die als natuurlijke vijanden ingezet worden om schadelijke insecten te bestrijden bij de teelt van komkommerplanten en tomatenplanten. natuurlijke vijand ingezet als bestrijdingsmiddel tegen sluipwesp witte vlieg, bladluis roofwants witte vlieg, bladluis galmug bladluis

In de niet-biologische landbouw krijgen veel dieren medicijnen toegediend om ervoor te zorgen dat ze niet ziek worden. In de biologische landbouw mogen medicijnen alleen gebruikt worden als dieren echt ziek zijn. Het is daar wel toegestaan om dieren in te enten met antigenen van ziekteverwekkers. Zowel dieren in de biologische landbouw als die in de niet-biologische kunnen ziek worden. Salmonella, Q-koorts en vogelgriep zijn ziektes waarmee landbouwdieren besmet kunnen zijn. De ziekteverwekkers ervan kunnen ook gevaarlijk zijn voor mensen.