Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2021 tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Mondademhaling

Reva en haar tweelingbroer Milan zijn bij de huisarts, omdat Reva een luchtweginfectie heeft. Reva heeft de gewoonte om door haar mond in te ademen. Haar broer Milan ademt meestal door zijn neus.

11p

De huisarts legt Reva uit dat de kans op een infectie van de luchtwegen

bij haar groter is dan bij Milan, omdat zij meestal door de mond

ademhaalt.

Leg uit waardoor de kans op een infectie toeneemt als iemand meestal

door de mond ademhaalt.

21p

De huisarts vertelt dat Reva ook meer kans heeft op tandbederf, doordat

haar slijmvliezen vaker uitdrogen.

Welke laag van een tand wordt als eerste aangetast bij tandbederf?

31p

Doordat Reva minder vaak slikt dan Milan, gaat de buis van Eustachius bij

haar minder vaak open.

Geef een reden waarvoor het nodig is dat de buis van Eustachius

regelmatig opengaat.

41p

Hieronder zie je twee schematische tekeningen. Eén tekening geeft de

situatie weer tijdens een inademing, de andere de situatie tijdens een

uitademing.

Welke tekening geeft de situatie tijdens een uitademing weer?

En is het middenrif tijdens deze uitademing aangespannen of

ontspannen?

tekening 1, het middenrif is aangespannen

tekening 1, het middenrif is ontspannen

tekening 2, het middenrif is aangespannen

tekening 2, het middenrif is ontspannen

51p

Zijn Reva en Milan een eeneiige tweeling of een twee-eiige tweeling? Leg

je antwoord uit.

opgave 2Piercing

Bij het zetten van een piercing wordt een gaatje in de huid gemaakt om een ring of staafje te plaatsen. Piercings kunnen in verschillende delen van het lichaam worden aangebracht. Na het piercen is de doorboorde huid nog enige tijd gevoelig.

62puitwerkbijlage

Marieke laat een neuspiercing plaatsen. De wond gaat bloeden. Het bloed

stolt snel, maar de volgende dag is de wond ontstoken.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis in de tabel aan welke bloeddeeltjes het bloed van Marieke laten

stollen en welke bloeddeeltjes de infectie bestrijden.

71p

Tijdens het plaatsen van de piercing worden de pijnzintuigen in de huid

van Marieke geprikkeld. De impulsen worden verwerkt in de grote

hersenen, waardoor Marieke pijn voelt.

Welk type zenuwcellen verwerkt de impulsen in de grote hersenen?

bewegingszenuwcellen

gevoelszenuwcellen

schakelcellen

82puitwerkbijlage

In de huid liggen drukzintuigen en pijnzintuigen.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis in de tabel voor beide typen zintuigen aan in welke laag of in

welke lagen van de huid ze liggen.

91p

In de afbeelding hieronder zie je een deel van het oor met P aangegeven.

De vriend van Marieke laat daar een piercing plaatsen.

Geef de naam van deel P.

101p

Sommige vrouwen kiezen voor een piercing in de navel, schaamlippen of

tepels.

Welke van de genoemde delen zijn een primair geslachtskenmerk?

alleen de navel

alleen de schaamlippen

alleen de tepels

de navel en de schaamlippen

de navel en de tepels

de schaamlippen en de tepels

opgave 3Beerdiertjes

Luuk zoekt voor biologie informatie over beerdiertjes (zie de afbeelding). Luuk schrijft het volgende op: Beerdiertjes zijn een halve millimeter groot. Ze hebben acht pootjes met klauwen. Ze hebben twee gevoelige plekjes op hun kop die dezelfde functie als ogen hebben. Ze leven in een vochtige omgeving. Als het lange tijd droog is, rollen beerdiertjes zich op en stoppen ze met eten. Ze nemen dan ook minder zuurstof op. Bijna al hun lichaamsvocht verdwijnt via de huid. De beerdiertjes verschrompelen en lijken dood te zijn. Als ze in zo’n toestand zijn, kan de wind ze makkelijk meenemen naar een andere plek.

111p

Wat is de adequate prikkel voor de twee gevoelige plekjes op de kop van

de beerdiertjes?

122puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staan twee reacties van beerdiertjes op langdurige

droogte. Elke reactie is een voorbeeld van een levenskenmerk.

Schrijf voor elke reactie het bijbehorende levenskenmerk op.

131p

Als de wind een opgerold beerdiertje meeneemt, wordt de kans op

overleven voor dit beerdiertje groter.

Geef hiervoor een verklaring.

Luuk heeft op internet een stamboom gevonden die de afstamming van de

beerdiertjes weergeeft volgens de evolutietheorie.

141p

Naar aanleiding van de stamboom doet Luuk twee uitspraken:

1 De beerdiertjes zijn meer verwant aan de peniswormen dan aan de

gifkakendragers.

2 De beerdiertjes zijn later ontstaan dan de rondwormen.

Wat is juist?

geen van beide uitspraken

alleen uitspraak 1

alleen uitspraak 2

uitspraak 1 en uitspraak 2

opgave 4De menstruatiecyclus

Marit vindt op internet een afbeelding van de menstruatiecyclus, die ze voor een schoolopdracht wil gebruiken. Vijf dagen zijn met letters aangegeven.

152puitwerkbijlage

Marit wil een legenda bij de afbeelding maken. Ze wil daarin

‘begin menstruatie’ en ‘ovulatie’ opschrijven.

Welke letter geeft het begin van de menstruatie aan?

Welke letter geeft de ovulatie aan?

Noteer je antwoorden op de uitwerkbijlage.

161puitwerkbijlage

Marit heeft tijdens haar menstruatie vaak buikpijn. Sinds ze de

anticonceptiepil gebruikt, zijn deze klachten minder geworden.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel met twee uitspraken over de

anticonceptiepil.

Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

opgave 5Vaccinatie bij katten

Op de website van een dierenarts staat de volgende informatie over

ziektes bij katten:

Niesziekte en kattenziekte

Deze ziektes zijn levensbedreigend voor katten en worden veroorzaakt

door virussen. De virussen verspreiden zich via besmette katten. Het

virus dat kattenziekte veroorzaakt, kan ook via handen en schoenen

van mensen worden overgebracht.

Vaccinatie

Om katten te beschermen tegen niesziekte en kattenziekte kunnen ze

vanaf een leeftijd van negen weken worden ingeënt. Tot deze leeftijd

hebben jonge katjes antistoffen die ze van hun moeder hebben

gekregen. Voor een volledige bescherming raden we 10 vaccinaties

aan, volgens onderstaand schema.

leeftijd vaccin tegen niesziekte combinatievaccin tegen niesziekte en tegen kattenziekte 9 weken X 12 weken X 1 jaar X 2 jaar X 3 jaar X 4 jaar X 5 jaar X 6 jaar X 7 jaar X 8 jaar X

171p

Naar aanleiding van de informatie worden twee uitspraken gedaan.

1 Het combinatievaccin bevat ten minste twee verschillende antigenen.

2 Katjes jonger dan 9 weken hebben antistoffen verkregen door actieve

immunisatie.

Wat is juist?

geen van beide uitspraken

alleen uitspraak 1

alleen uitspraak 2

uitspraak 1 en uitspraak 2

181p

Welk vaccin biedt langer bescherming: het vaccin tegen niesziekte of het

vaccin tegen kattenziekte? Leg je antwoord uit met behulp van de

informatie.

191p

Er zijn katten die nooit buiten komen en nooit in aanraking komen met

andere katten. Toch wordt geadviseerd deze katten in te enten tegen

kattenziekte.

Leg uit hoe de katten toch besmet zouden kunnen worden met het

kattenziektevirus.

opgave 6Coeliakie

Coeliakie is een auto-immuunziekte. Bij deze ziekte bestrijden bloedcellen het eiwit gluten. Gluten komt voor in bepaalde voedingsmiddelen. Doordat de bloedcellen gluten gaan bestrijden, raakt bij mensen met coeliakie het darmslijmvlies beschadigd. Op lange termijn ontstaat bij hen botontkalking door een gebrek aan kalkzouten.

201p

Leg uit waardoor mensen met coeliakie een gebrek aan kalkzouten

krijgen.

211p

Tot welke groep voedingstoffen behoren kalkzouten?

tot de eiwitten

tot de koolhydraten

tot de mineralen

tot de vitaminen

221p

Meneer Smit heeft veel last van zijn darmen. De dokter doet een

bloedonderzoek. Hij zoekt naar bepaalde stoffen. Als deze stoffen in het

bloed aanwezig zijn, betekent dit dat meneer Smit coeliakie heeft.

Naar welke stoffen zoekt de dokter?

231p

Als meneer Smit een nieuwe dunne darm zou krijgen door een

transplantatie, kan hij dan na de transplantatie nog steeds last krijgen van

coeliakie? Leg je antwoord uit.

opgave 7De maag

In de afbeelding zie je de maag en twee andere organen.

242p

Wat is de naam van de organen die worden aangegeven met de letters P

en Q?

Schrijf je antwoord zo op:

letter P = ……………………….

letter Q = ……………………….

251p

De drie organen horen bij hetzelfde orgaanstelsel.

Schrijf de naam van dit orgaanstelsel op.

261p

Drie functies van organen zijn:

1 bacteriën bestrijden

2 vetten emulgeren

3 voedsel kneden

Wat is een functie van de maag?

alleen 1

alleen 2

alleen 3

1 en 2

1 en 3

2 en 3

271p

In maagsap komen enzymen voor. De activiteit van enzymen is

afhankelijk van het zuurgehalte (pH). Hoe hoger de pH, hoe minder zuur

er aanwezig is.

In het diagram zie je de activiteit van drie verschillende enzymen (P, Q, R)

uit het menselijk lichaam weergegeven.

Een van de drie enzymen is actief in maagsap, de andere twee zijn actief

in darmsap.

Welk enzym is actief in maagsap? Leg je antwoord uit.

opgave 8Bijen en cafeïne

Bijen voeden zich met nectar die ze uit bloemen halen. Als ze een bron van nectar gevonden hebben, geven ze de informatie over deze bron aan andere bijen door. Ze doen dit door middel van een bijendans. Veel planten maken nectar om bijen te lokken. Onderzoekers hebben ontdekt dat sommige planten nectar met cafeïne maken.

281p

Waarvoor willen planten bijen lokken?

291p

In een onderzoek krijgen twee groepen bijen twee verschillende

voedselbronnen aangeboden:

− Bron A bevat een suikeroplossing zonder cafeïne.

− Bron B bevat een suikeroplossing met cafeïne.

De onderzoekers stellen vast dat bijen die bron B bezoeken, de informatie

over deze bron vaker en langer doorgeven aan hun soortgenoten dan

bijen die bron A bezoeken. Daardoor vliegen meer bijen naar bron B dan

naar bron A.

Noteer een onderzoeksvraag die past bij dit onderzoek.

301p

In een volgend onderzoek worden de voedselbronnen A en B

leeggehaald, maar ze blijven wel op dezelfde plek staan.

De bijen die in het vorige onderzoek bron A bezochten, gaan al snel op

zoek naar een nieuwe voedselbron. De bijen die in het vorige onderzoek

bron B bezochten, blijven keer op keer de lege bron B bezoeken, ook al is

er niets te vinden.

Bedenk een verklaring voor dit verschil in gedrag van de bijen.

opgave 9Schimmelinfectie bij boomkikkers

Boomkikkers zijn amfibieën. Ze kunnen besmet raken met de schimmel Batrachochytrium dendrobatidis, die hun huid aantast. De schimmel wordt onder andere overgedragen bij sociaal contact tussen kikkers. Boomkikkers hebben veel last van de schimmelinfectie als de temperatuur gedurende een langere periode sterk schommelt. Onderzoekers hebben opgemerkt dat een bepaalde soort boomkikkers zich anders gedraagt na besmetting met de schimmel. In de paartijd kwaken besmette mannetjes sneller en langer dan niet-besmette mannetjes. Vrouwelijke boomkikkers blijken een voorkeur te hebben voor besmette mannetjes.

311p

Na besmetting met de schimmel worden de bovenste huidlagen van de

boomkikker dikker, waardoor de huidademhaling moeilijker gaat.

Volwassen boomkikkers kunnen echter nog op een andere manier

ademhalen.

Geef de naam van de ademhalingsorganen die ze hierbij gebruiken.

322puitwerkbijlage

Een laborant bekijkt een stukje huid van een besmette boomkikker door

een microscoop. Alle cellen zijn voldoende uitvergroot en de delen van de

cellen zijn goed herkenbaar.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis in de tabel aan wat de laborant ziet bij cellen van de boomkikker

en wat hij ziet bij cellen van de schimmel.

331p

Het geluid van niet-besmette mannetjes is een sleutelprikkel voor de

vrouwtjes.

Is het geluid van besmette mannetjes een supranormale prikkel voor

de vrouwtjes? Leg je antwoord uit.

341p

Leg uit dat het voor de schimmel voordelig is dat vrouwtjes een voorkeur

hebben voor besmette mannetjes.

opgave 10Toeterende vleugels

Breedbekvogels leven in Afrika. De mannetjes maken een toeterend geluid door snel met hun vleugels te bewegen. Met dit toeteren houden ze soortgenoten uit hun leefgebied weg. Biologen hebben opgemerkt dat dit toeteren in de paartijd vrouwtjes lokt.

352puitwerkbijlage

In de informatie zijn de functies van het toeteren beschreven. Op de

uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis in de tabel voor beide functies van het toeteren aan tot welk

gedrag dat toeteren behoort.

opgave 11Goudvissen

Goudvissen worden al meer dan 1000 jaar gekweekt. Ongeveer 400 jaar geleden ontstond een goudvis met dubbele vinnen (zie de afbeelding).

361p

De eigenschap ‘dubbele vinnen’ is ontstaan door een mutatie uit de

eigenschap ‘enkele vinnen’.

Wat is een mutatie?

371p

Kwekers hebben goudvissen met dubbele vinnen gekruist met

verschillende typen goudvissen met enkele vinnen. Zo zijn er na verloop

van tijd goudvissen met dubbele vinnen ontstaan met verschillende

kleuren en vormen.

Is er bij dit kweken sprake van selectie?

ja, van kunstmatige selectie

ja, van natuurlijke selectie

nee, er is geen sprake van selectie

381p

Een goudvis met dubbele vinnen (vis P) wordt gekruist met een goudvis

met enkele vinnen (vis Q). Alle nakomelingen hebben enkele vinnen.

Kruising van zo’n nakomeling (vis R) met een vis met dubbele vinnen

levert 405 nakomelingen op. Van deze nakomelingen zijn er 195 met

enkele vinnen en 210 met dubbele vinnen (zie de stamboom hieronder).

Wat is het genotype van vis R?

opgave 12Alfalfa

Abdel en Els willen voor biologie een proefje met alfalfa doen. Op internet

vinden ze de volgende informatie:

Alfalfa is een kiemgroente. Het zaaien van alfalfa is gemakkelijk. De

zaadjes kunnen in het licht of in het donker ontkiemen. De

kiemplantjes kunnen al na zes dagen gegeten worden. Alfalfa is

gezond en zit vol eiwitten, mineralen en vitamines.

Abdel en Els laten 50 alfalfazaadjes in het donker ontkiemen en 50

alfalfazaadjes in het licht. In het donker blijven de kiemplantjes wit, in het

licht worden ze groen.

392p

Schrijf twee abiotische factoren op die voor de ontkieming van

alfalfazaden nodig zijn.

401p

Leg uit waardoor de kiemplantjes in het licht groen worden.

411p

Aan de wortels van de kiemplantjes ontstaan wortelharen.

Wat is de functie van wortelharen?

het kiemplantje in de grond vastzetten

mineralen opnemen

reservestoffen opslaan

421p

Abdel en Els laten enkele kiemplantjes in de schooltuin verder groeien. In

september zien ze dat de planten zaden gemaakt hebben.

Hebben de alfalfaplanten zich geslachtelijk of ongeslachtelijk

voortgeplant? Leg je antwoord uit.

Abdel kweekt thuis ook alfalfa. Hij maakt een salade van 200 gram

tomaten, 50 gram alfalfa en 1 eetlepel slasaus (10 gram). Hieronder zie je

een tabel met voedingswaarden van deze voedingsmiddelen.

Voedingswaarden per 100 gram energie water eiwitten kool- vetten (kJ) (gram) (gram) hydraten (gram) (gram) alfalfa 97 93,0 2,0 2,7 0,1 slasaus 1140 62,7 0,4 8,8 26,7 tomaten 85 95,4 0,7 2,9 0,4

432p

Hoeveel energie bevat de salade van Abdel? Leg je antwoord uit met een

berekening.

opgave 13Prenataal onderzoek

441p

Clara is in verwachting. Om de chromosomen van haar foetus te

onderzoeken worden er cellen van de foetus weggenomen.

Noem een prenatale onderzoeksmethode waarbij cellen van een

foetus weggenomen worden.

451p

De arts heeft de chromosomen in kaart gebracht (zie de afbeelding). Zij

vertelt Clara dat haar ongeboren baby een chromosomale afwijking heeft.

Leid uit de afbeelding af wat de chromosomale afwijking is.

461p

Is aan de chromosomen in de afbeelding te zien of de ongeboren baby

van Clara een jongen of een meisje is?

Ja, de baby is een jongen.

Ja, de baby is een meisje.

Nee, dat is niet te zien aan de chromosomen in de afbeelding.

opgave 14Paddentrek

In het begin van het jaar trekken padden van hun winterverblijf naar de

gebieden waar ze zich voortplanten. De paddentrek begint als de

temperatuur en de luchtvochtigheid gunstig zijn, en vindt alleen ’s nachts

plaats. In de tabel zie je hoe deze factoren de paddentrek beïnvloeden.

Het diagram hieronder geeft informatie over de temperatuur en de

luchtvochtigheid in de maand februari van een bepaald jaar.

471p

Op welke dag in februari kan de paddentrek op z’n vroegst beginnen

volgens de informatie?

481p

In welke categorie valt de paddentrek op 26 februari volgens de

informatie?

geen paddentrek

weinig paddentrek

matige paddentrek

redelijke paddentrek

goede paddentrek

491p

Op 10 november van hetzelfde jaar wordt een gemiddelde temperatuur

gemeten van 9°C en een luchtvochtigheid van 82%. Ondanks de gunstige

omstandigheden is er geen paddentrek, omdat de inwendige prikkel voor

de voortplanting ontbreekt.

Noteer deze inwendige prikkel.

opgave 15Cysten in de nieren

Er is een ziekte waarbij in de nieren cysten ontstaan. Cysten zijn blaasjes gevuld met vocht. Als er veel van zulke cysten aanwezig zijn, kan de functie van de nieren verstoord worden. Deze ziekte wordt veroorzaakt door een dominant gen (A).

501p

Noem een functie van de nieren.

511p

Indra en Pieter verwachten een kind. Indra is heterozygoot voor deze

nierziekte. Pieter heeft de ziekte niet.

Hoe groot is de kans dat het kind van Indra en Pieter deze nierziekte zal

krijgen?

25%

50%

75%

100%

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 16Raven

Raven behoren tot de kraaiachtigen, net als kraaien, roeken en kauwen. Al deze vogels zijn grotendeels zwart en lijken veel op elkaar. In de afbeelding zie je een raaf.

521p

Hieronder staat een deel van een determineertabel voor vogels.

23 a de vogel heeft een grijze oogring ............................................ kauw b de vogel heeft geen grijze oogring ......................................... zie 24 24 a de volwassen vogel is kleiner dan 60 cm ............................... zie 25 b de volwassen vogel is groter dan 60 cm ................................... raaf 25 a de snavel heeft aan de kopkant een kaal stuk huid ................... roek b de snavel heeft aan de kopkant geen kaal stuk huid ................ kraai

Wat is volgens de gegevens in deze determineertabel een verschil tussen

een raaf en een kraai?

de kleur van de oogring